چرا بیشتر نویسندگان بزرگ معاصر ترکیه، به مارکسیسم گرایش داشتند؟

طرح یک پرسش: سرچشمه گرایش به مارکسیسم در بین نویسندگان معاصر ترکیه؟

این پرسش را به یک فرد اهل مطالعه و شناخت ادبیات ترکیه در میان گذاشتم؛ پاسخی که او برایم نوشت جالب بود. خلاصه پاسخ این دوست اهل ترکیه را در اینجا منتشر می‌کنم:

نخست اینکه، بگوییم: «همه نویسندگان و شاعران و روشنفکران معاصر ترکیه پیروان اندیشه چپ و مارکسیسم بوده‌اند» درست نیست. اگرچه تعداد زیادی از نویسندگان معاصر ترکیه به دلایل تاریخی، اجتماعی و سیاسی تحت تأثیر مارکسیسم و کمونیسم قرار گرفتند:

اگر بخواهیم درباره زمینه تاریخی این واقعیت بررسی کنیم، باید بگوییم که پایان یافتن امپراتوری عثمانی و آغاز جمهوری ترکیه، دوره تحولات اجتماعی و سیاسی قابل‌توجهی در ترکیه بود.

بسیاری از روشنفکران و نویسندگان ایدئولوژی‌های مارکسیستی و کمونیستی را راه‌حلی برای نابرابری‌ها و بی‌عدالتی‌هایی می‌دانستند که شاهد آن بودند. در این میان، باید به نقش شخصیت‌های برجسته ادبی و  نویسندگان بانفوذ ترکیه در تشدید گرایش چپ‌گرایانه اشاره کرد. نویسندگانی مانند «ناظم حکمت» از حامیان اصلی کمونیسم بودند و پشتوانه‌ای نیرومند برای تفکر مارکسیستی در ادبیات ترکی ایجاد کردند. آثار و باورهای او الهام‌بخش بسیاری دیگر برای کشف و پذیرش این ایدئولوژی‌ها شد.

✎ هجوم جهانی اندیشه مارکسیسم: در طول قرن بیستم، جنبش مارکسیستی در سراسر جهان شتاب بیشتری می‌گرفت. مارکسیسم خودش را به‌عنوان یک تفکر رهایی‌بخش و حامی زحمتکشان و طبقه کارگر معرفی می‌کرد.گسترش ادبیات و فلسفه مارکسیستی اغلب توسط نویسندگانی انجام شد که از سرمایه‌داری و استعمار سرخورده بودند. اگرچه آن‌ها به کعبه‌ آمال مارکسیست‌ها و سوسیالیست‌ها یعنی «اتحاد جماهیر شوروی» نگاهی بااحتیاط داشتند، اما هم از حمایت معنوی این قطب کمونیسم برخوردار بودند و هم به کمک‌های این کشور کمونیست چشم دوخته بودند.

✎ سراب عدالت و برابری: مارکسیسم چارچوبی برای پرداختن به نابرابری‌های اجتماعی و ترویج ایده‌های انقلابی ارائه کرد که با آرمان‌های بسیاری از نویسندگان ترک که به دنبال دگرگونی اجتماعی بودند، همسو بود. اینکه چرا چنین دلباختگی به کمونیسم، آن‌هم بدون توجه به وضعیت شوروی، وجود داشت، جای تأمل دارد. رژیم سرکوبگر و اقتدارگرای شوروی، هزینه زیادی برای پنهان کردن ماهیت واقعی خود صرف می‌کرد.

✎ محیط‌های روشنفکری و دسترسی‌پذیری منابع فکری: منابع تغذیه فکری و راه‌های رهایی‌بخش دیگر، با سلطه و هژومونی سنگین تفکر مارکسیستی، به حاشیه رانده شدند و با برچسب‌زنی گسترده، انگ طرفداری از کاپیتالیسم خورده و ارتجاعی خوانده شدند.

این پدیده در محیط‌های آکادمیک و روشنفکری، رواج بیشتری یافت. طبیعی است که  به با بهبود نرخ سواد و در دسترسی‌پذیری بیشتر منابع تفکر مارکسیستی و فلسفه‌های نوین در ترکیه، نویسندگان در معرض طیف وسیع‌تری از ایده‌ها، ازجمله نظریه‌های مارکسیستی قرار گرفتند.

به‌رغم اینکه نویسندگان ترکیه، با الهام از مارکسیسم محتوای ادبی و داستانی و ادبیات غنی خلق کردند، اما آن تعصب و گرایش دگماتیستی (مطلق‌گرایی در اندیشه) اجازه واقع‌بینی و خروج از مدار جمود فکری مارکسیسم را به آن‌ها نداد… مسیر روشن بود، باید ادبیاتی در یک چهارچوب فکری منسجم و ضد سرمایه‌داری و ضد سرمایه‌دار و کارفرما آفریده شود!

---

محتوای مرتبط:

آشنایی با مهمترین کتابخانه‌های عمومی استانبول

نویسندگان معاصر ترکیه

فرهنگ ترکیه

گزیده تاریخ ترکیه