پیوندهای سینمای ایران و ترکیه؛ از آغاز تاکنون

روابط سینمایی ایران و ترکیه یکی از فصل‌های کمتر شناخته‌شده تاریخ سینمای خاورمیانه است. این همکاری‌ها از اواخر دهه ۱۳۴۰ خورشیدی تا اواسط دهه ۱۳۵۰، مجموعه‌ای از تولیدات مشترک، مبادله بازیگران و اقتباس‌های سینمایی میان دو کشور شکل گرفت که تأثیر قابل توجهی بر سینمای تجاری ایران و ترکیه بر جای گذاشت.
در این دوره، دو صنعت سینمایی «فیلم‌فارسی» در ایران و «یشیلچام» (Yeşilçam) در ترکیه، از نظر ساختار تولید، سلیقه مخاطبان و گونه‌های رایج سینمایی، شباهت‌های فراوانی داشتند. هر دو صنعت بر تولید آثار عامه‌پسند با محوریت ملودرام، اکشن، فیلم‌های تاریخی، داستان‌های عاشقانه و آثار موزیکال تمرکز داشتند.

«فیلم‌فارسی» در ایران و یشیلچام: هالیوود ترکیه

جایی به نام خیابان «ارباب جمشید» کانون فعالیت‌های سینمایی ایران تا سال 1357 بود. یک خیابان فرعی از خیابان منوچهری در تهران. اینجا هالیوود ایران بود. در ترکیه هم نام‌گذاری چنین بوده؛ «یشیلچام» نام خیابانی در منطقه بی‌اوغلو استانبول است که از دهه ۱۹۵۰ به مرکز فعالیت شرکت‌های فیلم‌سازی، تهیه‌کنندگان و بازیگران سینمای ترکیه تبدیل شد. به مرور زمان، این نام در فرهنگ سینمایی ترکیه، به کل صنعت سینمای تجاری ترکیه اطلاق شد.

آغاز تولیدات مشترک

نقطه عطف همکاری‌های سینمایی ایران و ترکیه به اواخر دهه ۱۹۶۰ میلادی بازمی‌گردد. در این دوره، دکتر اسماعیل کوشان، از پیشگامان صنعت سینمای ایران، با تهیه‌کننده مشهور ترک، ترکر ایناناوغلو، وارد همکاری شد. این همکاری به تولید مجموعه‌ای از فیلم‌های مشترک انجامید که برخی از آن‌ها در هر دو کشور با استقبال مخاطبان روبه‌رو شدند. ایناناوغلو در مصاحبه‌ای گفته است:

«من اولین بار در ایران به تولید فیلمهای مشترک روی آوردم. یک ایرانی به نام دکتر کوشان که در دانشکده اقتصاد استانبول درس خوانده بود و صاحب سینما بود، به استانبول آمد و پیشنهاد تولید مشترک داد… با دو فیلم شروع کردیم. فیلمی که جونیت آرکین در آن بازی کرد، «یوسف و زلیخا» بود که در ایران حسابی سر و صدا کرد و فروش فوقالعاده‌ای داشت. ناگهان، جونیت آرکین به مقام یک قهرمان اسطوره‌ای رسید».‌

کوشان که بخشی از تحصیلات خود را در استانبول گذرانده بود، با شناختی که از صنعت سینمای ترکیه داشت، زمینه ارتباط میان تهیه‌کنندگان دو کشور را فراهم کرد.

فخرالدَین: محبوب‌ترین ستاره سینمای ترکیه در ایران

مهم‌ترین چهره این همکاری‌ها بدون تردید جونیت (جونید) آرکین (Cüneyt Arkın) بود. او در ایران بیشتر با نام «فخرالدین» شناخته می‌شد و با بازی در چند فیلم مشترک، به یکی از محبوب‌ترین بازیگران خارجی نزد مخاطبان ایرانی تبدیل شد. آثار تاریخی و حماسی آرکین، به‌ویژه در سال‌های پایانی دهه ۱۳۴۰ و آغاز دهه ۱۳۵۰، فروش چشمگیری در سینماهای ایران داشتند.
از جمله آثار شاخص این دوره می‌توان به فیلم‌های «یوسف و زلیخا»، «صلاح‌الدین ایوبی»، «اسیر»، و «نسل شجاعان» اشاره کرد. این فیلم‌ها، از منظر تاریخ روابط فرهنگی ایران و ترکیه، اهمیت ویژه‌ای دارند؛ زیرا نخستین تجربه‌های موفق تولید مشترک میان دو کشور محسوب می‌شوند.

تبادل بازیگران و تجربه‌های مشترک

همکاری‌های این دوره تنها به تولید مشترک محدود نبود. بازیگران ایرانی و ترک نیز در آثار یکدیگر حضور یافتند. ناصر ملک‌مطیعی، رضا بیک‌ایمانوردی، فروزان و شماری دیگر از بازیگران ایرانی در کنار ستارگان مشهور ترکیه، از جمله جونیت آرکین، کارتال تیبت و فاطما گیریک، در چندین پروژه مشترک ایفای نقش کردند. این تبادل هنری، مخاطبان هر دو کشور را با چهره‌های سینمایی همسایه آشنا ساخت و به گسترش بازار فیلم‌های مشترک کمک کرد.

یکی از نمونه‌های مهم تأثیر متقابل سینمای دو کشور، بازسازی فیلم «قیصر» ساخته مسعود کیمیایی در ترکیه است. این فیلم که در سال ۱۳۴۸ در ایران ساخته شد، چند سال بعد با عنوان «سرنوشت» (Alın Yazısı) توسط اورهان آکسوی بازسازی شد. پژوهشگران تاریخ سینمای ایران و ترکیه این اثر را از نمونه‌های شاخص اقتباس مستقیم میان دو صنعت سینمایی می‌دانند؛ هرچند درباره میزان شباهت کامل فیلم‌نامه، موسیقی و میزانسن میان دو نسخه، دیدگاه‌های متفاوتی در منابع پژوهشی وجود دارد.

گسترش همکاری‌های مشترک و مهم‌ترین تولیدات سینمایی ایران و ترکیه (۱۳۴۷–۱۳۵۷)

مهم‌ترین فیلم‌های مشترک

مهم‌ترین آثار این دوره عبارت‌اند از:

یوسف و زلیخا. سال ۱۳۴۷ استودیو رودکی. بازیگران: فروزان، فخرالدین، تقی ظهوری
نسل شجاعان. سال ۱۳۴۸ با بازی جونیت آرکین
شیرین و فرهاد. سال ۱۳۴۹ به کارگردانی اسماعیل کوشان و با بازی جونیت آرکین و شهین خلیلی.
اسیر. سال ۱۳۵۱ با بازی همایون، جونیت آرکین و فیلیز آکین
صلاح‌الدین ایوبی. سال ۱۳۵۱ به کارگردانی و نویسندگی حسن ساسان‌پور و تریا دور؛ با بازیگری: جونیت آرکین، کتایون، جهانگیر غفاری
عروس استانبول، سال ۱۳۵۱ با حضور ناصر ملک‌مطیعی، فیکرت هاکان و جمعی از بازیگران ایرانی و ترک.
سرنوشت یک مرد. سال ۱۳۵۵ به کارگردانی اورهان آکسوی و با بازی رضا بیک‌ایمانوردی، تاریک آکان و گولشن بوبیک‌اوغلو.
یکه‌بزن استانبول. سال ۱۳۵۵ با بازی گونول یازار و محمدرضا فاضلی
راننده سربلند. سال ۱۳۵۵؛ از دیگر تولیدات مشترک اواخر این دوره.
سرسپرده. سال ۱۳۵۶؛ از آخرین همکاری‌های سینمای تجاری دو کشور پیش از انقلاب ایران.

دلایل موفقیت همکاری‌ها در دوران گذشته

چند عامل، زمینه موفقیت این همکاری‌ها را فراهم کرد: یکی شباهت ساختار سینمای تجاری ایران و ترکیه؛ استقبال مخاطبان از فیلم‌های اکشن، تاریخی و ملودرام؛ حضور ستاره‌های محبوب در هر دو کشور؛ نزدیکی جغرافیایی و کاهش هزینه‌های تولید؛ و امکان اکران هم‌زمان در دو بازار نسبتاً بزرگ. این عوامل موجب شدند بسیاری از فیلم‌ها بتوانند هزینه تولید خود را از محل فروش در هر دو کشور جبران کنند.

کاهش یا توقف همکاری

دو رویداد سیاسی، روند رو به رشد همکاری‌های سینمایی را متوقف کرد: انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۳۵۷ و کودتای نظامی ترکیه در سال ۱۹۸۰. این تحولات، ساختار صنعت سینمای هر دو کشور را دگرگون ساخت. در ایران، نظام جدید فرهنگی و ضوابط تازه تولید فیلم شکل گرفت و در ترکیه نیز پیامدهای کودتا بر صنعت سینما تأثیر گذاشت. این دو رویداد، فضای فرهنگی و ساختار صنعت سینما را در هر دو کشور دگرگون کرد و زمینه‌های اقتصادی و حقوقی تولید مشترک را تا حد زیادی از میان برد. از این مقطع، همکاری‌های تجاری که در دهه ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ رونق یافته بود، باکاهش چشمگیر همکاری‌ها و روابط سینمایی، وارد مرحله‌ای متفاوت گردید.

ترکیه؛ از شریک تولید تا لوکیشن سینمای ایران

از اوایل دهه ۱۳۷۰، استانبول و برخی دیگر از شهرهای ترکیه به یکی از مهم‌ترین لوکیشن‌های خارجی سینمای ایران تبدیل شدند. نزدیکی جغرافیایی، سهولت دسترسی، هزینه‌های مناسب تولید و شباهت نسبی برخی فضاهای شهری به محیط‌های اروپایی، سبب شد بسیاری از فیلمسازان ایرانی بخشی از آثار خود را در ترکیه فیلم‌برداری کنند.
با این حال، باید میان «فیلم‌برداری در ترکیه» و «تولید مشترک ایران و ترکیه» تفاوت قائل شد. بسیاری از فیلم‌هایی که در متن اولیه به آن‌ها اشاره شده، صرفاً در استانبول یا دیگر شهرهای ترکیه فیلم‌برداری شده‌اند و از نظر حقوقی یا سرمایه‌گذاری، محصول مشترک دو کشور محسوب نمی‌شوند.

فیلم‌های ایرانی با لوکیشن ترکیه

در سه دهه گذشته، شماری از فیلم‌های ایرانی از فضای شهری استانبول یا دیگر شهرهای ترکیه به عنوان بستر روایت داستان استفاده کرده‌اند. در متن اولیه، آثاری مانند دیدار در استانبول، آدم برفی، خانه‌ای روی آب، آکواریوم، بغض و مطرب در این دسته قرار گرفته‌اند. با این حال، از منظر پژوهشی لازم است میان این آثار تمایز قائل شد:

• دیدار در استانبول از نخستین فیلم‌های پس از انقلاب است که بخش مهمی از آن در ترکیه فیلم‌برداری شد.
• آدم برفی نیز از شناخته‌شده‌ترین فیلم‌هایی است که بخشی از روایت آن در ترکیه می‌گذرد.
• بغض تقریباً به طور کامل در استانبول ساخته شده و تصویری متفاوت از زندگی مهاجران ایرانی ارائه می‌دهد.
• مطرب نیز هرچند تولید مشترک نیست، اما استانبول یکی از عناصر اصلی روایت داستان به شمار می‌رود.

برخی آثار تنها چند سکانس محدود در ترکیه دارند و نباید در زمره فیلم‌های مرتبط با روابط سینمایی دو کشور قرار گیرند.

تصویر مهاجرت به ترکیه

از دهه ۱۳۷۰ به بعد، ترکیه بیش از آنکه شریک تولید باشد، به بستری برای روایت داستان‌های مهاجرت، تبعید، قاچاق انسان و جابه‌جایی‌های فرامرزی تبدیل شد. استانبول در بسیاری از فیلم‌های ایرانی، نماد زندگی میان دو جهان است؛ شهری که شخصیت‌ها در آن میان ماندن و رفتن، امید و ناامیدی، و هویت و بی‌هویتی سرگردان‌اند. این تحول، نشان‌دهنده تغییر کارکرد ترکیه در روایت‌های سینمای ایران است. در این آثار، استانبول اغلب نه مقصد نهایی، بلکه ایستگاهی موقت برای رسیدن به اروپا یا آغاز مرحله‌ای جدید از زندگی شخصیت‌هاست.

بررسی فیلم‌های این دوره نشان می‌دهد که تصویر ترکیه عمدتاً در سه قالب روایت می‌شود: برزخ مهاجرت، قاچاق انسان و مهاجرت غیرقانونی، و فرار از بحران‌های سیاسی- اجتماعی. در بسیاری از فیلم‌ها، شخصیت‌ها ماه‌ها یا حتی سال‌ها در انتظار دریافت ویزا، پذیرش پناهندگی یا یافتن راهی برای خروج از ترکیه باقی می‌مانند. این وضعیت، احساس بلاتکلیفی و ناامیدی را به یکی از مضامین اصلی آثار تبدیل کرده است.

یکی از ویژگی‌های مهم سینمای ایران در سال‌های اخیر، فاصله گرفتن از تصویر توریستی استانبول است. برخلاف بسیاری از مجموعه‌های تلویزیونی ترکیه که این شهر را با برج‌ها، مراکز خرید و سواحل بسفر معرفی می‌کنند، فیلم‌های ایرانی بیشتر بر زندگی مهاجران، محله‌های کم‌برخوردار، اقامتگاه‌های ارزان‌قیمت و دشواری‌های معیشتی تمرکز دارند. این نگاه، استانبول را به بستری برای نقد تجربه مهاجرت تبدیل کرده است.

از اواخر دهه ۱۳۹۰، همکاری میان نهادهای سینمایی دو کشور و افزایش سرمایه‌گذاری مشترک، زمینه تولید پروژه‌هایی را فراهم کرد که از نظر حقوقی و مالی، بار دیگر عنوان «محصول مشترک» را به دست آوردند. فیلم ترانه‌ای عاشقانه برایم بخوان از نخستین نمونه‌های این دوره به شمار می‌رود؛ اما نقطه اوج این همکاری، تولید فیلم مست عشق به کارگردانی حسن فتحی بود. این پروژه با حضور بازیگران برجسته ایرانی و ترک، فیلم‌برداری در قونیه، استانبول و دیگر شهرهای ترکیه، و سرمایه‌گذاری مشترک، مهم‌ترین تجربه همکاری سینمایی دو کشور پس از چند دهه توقف نسبی محسوب می‌شود.

چالش‌های همکاری‌های مشترک

با وجود ظرفیت‌های فراوان، همکاری‌های سینمایی ایران و ترکیه همچنان با موانع متعددی روبه‌رو است. مهم‌ترین این چالش‌ها عبارت‌اند از:

• تفاوت قوانین و مقررات تولید و نمایش فیلم؛
• تفاوت نظام‌های نظارتی و ممیزی؛
• دشواری انتقال سرمایه و تأمین مالی پروژه‌های مشترک؛
• تفاوت در شبکه‌های توزیع و اکران؛
• حساسیت‌های سیاسی و دیپلماتیک در برخی دوره‌ها؛
• نبود چارچوب‌های حقوقی پایدار برای حمایت از تولیدات مشترک.

در کنار این موانع، تفاوت سلیقه مخاطبان، زبان، و ساختار بازار سینما نیز از عواملی است که موفقیت پروژه‌های مشترک را دشوار می‌کند.

در بخش بعدی به «سریال‌ها و تولیدات تلویزیونی ترکیه» خواهیم پرداخت

منابع

Anadolu Agency. (2018). نخستین اثر مشترک سینمای ترکیه و ایران پس از ۴۵ سال.https://www.aa.com.tr

Findatour. (2023). سریالهای ایرانی که در ترکیه فیلمبرداری شده. https://www.findatour.co

Gazete Duvar. (2022). İran sinemasında Cüneyt Arkın etkisi. https://www.gazeteduvar.com.tr

Independent Persian. (2023). سریالسازی مشترک ایران و ترکیه.https://www.independentpersian.com

IRMDB. (n.d.). بانک اطلاعات فیلمهای ایرانی. http://irmdb.sourehcinema.com

Oylum, R. (2022). İran sinemasında Cüneyt Arkın etkisi. Gazete Duvar. https://www.gazeteduvar.com.tr/iran-sinemasinda-cuneyt-arkin-etkisi-makale-1571428

YouTube. (n.d.). Various documentaries and film reviews. https://www.youtube.com

IRMBD. بانک اطلاعات فیلم‌های ایرانی . http://irmdb.sourehcinema.com

---

محتوای مرتبط:

آشنایی با مهمترین کتابخانه‌های عمومی استانبول

نویسندگان معاصر ترکیه

فرهنگ ترکیه

گزیده تاریخ ترکیه

چرا بیشتر نویسندگان بزرگ معاصر ترکیه، به مارکسیسم گرایش داشتند؟

ترکیه و استانبول در سفرنامه ابن بطوطه

آشنایی با کشور ترکیه