ایرانیان مسافر یا مقیم ترکیه در اپلیکیشن «دایره ترکیه»، پزشکان ایرانی مقیم ترکیه را پیدا میکنید که به فارسی با شما صحبت میکنند. پس، اگر به پزشک نیاز پیدا کردید، کلافه و نگران نشوید. ✅ بدون نگرانی از ناآشنایی با زبان خارجی(ترکی)، با زبان فارسی، هنگام مراجعه به پزشک...
استانبول در سفرنامهها (بخش سوم: حمامهای عثمانی) یکی از نخستین گزارشهای دست اول یک زن اروپایی از فضای خصوصی حمام زنان عثمانی است. بسیاری از پژوهشگران تاریخ جنسیت و تاریخ اجتماعی امپراتوری عثمانی هنوز هم به این نامه استناد میکنند، زیرا تصویری ارائه میدهد که با...
جومالیکزیک (Cumalıkızık) روستایی سرزندهای که روایتگر قرون گذشته است و میراث جهانی امروز موقعیت جفرافیایی جومالیکزیک (Cumalıkızık) روستایی تاریخی، در فاصله حدود ۱۰ تا ۱۱ کیلومتری مرکز شهر بورسا و در منطقه ییلدیریم قرار دارد. دسترسی به آن از چند راه ممکن است: با...
چندگانگی هویتی در دیاسپورای مذهبی: مسلمان ماندن؛ آمریکایی شدن شاید این پرسش به ذهن شما هم آمده باشد که چرا برخی از مهاجران، به نقاطی از دنیا مهاجرت میکنند که از نظر فرهنگی، هیچ همخوانی با ارزشهای آنان ندارد؟ چرا به کشورهایی نمیروند که از پیشرفت و رفاه قابل قبولی هم...
روابط سینمایی ایران و ترکیه یکی از فصلهای کمتر شناختهشده تاریخ سینمای خاورمیانه است. این همکاریها از اواخر دهه ۱۳۴۰ خورشیدی تا اواسط دهه ۱۳۵۰، مجموعهای از تولیدات مشترک، مبادله بازیگران و اقتباسهای سینمایی میان دو کشور شکل گرفت که تأثیر قابل توجهی بر سینمای تجاری...
آگاهی از پیشینه نزدیک به دو سده حضور و فعالیت تشکیلاتی ایرانیان در استانبول، برای نسل کنونی همچون پنجرهای به تاریخ زنده مهاجرت، روشنفکری و نهادسازی ایرانیان خارج از مرزهاست. این شناخت نشان میدهد که استانبول صرفاً مقصدی موقتی نبوده، بلکه بستری برای تولد نخستین نهادهای آموزشی، مطبوعاتی و صنفی مدرن ایرانیان بوده است؛ از انتشار روزنامه اختر به عنوان یکی از نخستین جراید فارسیزبانِ برونمرزی تا شکلگیری هستههای فکری انقلاب مشروطه. نسل امروز با این پیشینه، درمییابد که دغدغه توسعه، آزادی و هویتیابی، ریشهای دیرینه دارد و ایرانیان همواره در مسیر تحولخواهی، از ظرفیت دیاسپورا و همسایگی فرهنگی با ترکیه بهره بردهاند؛ این آگاهی، حس تداوم تاریخی و پیوند نسلی را تقویت میکند و از فروکاستن مهاجرت به پدیدهای صرفاً اقتصادی یا اضطراری جلوگیری مینماید.
فراتر از جنبه تاریخی، شناخت این تجربه زیسته برای نسل کنونی راهگشای سیاستگذاریِ هوشمندانهتر در عرصه همکاریهای فرهنگی، علمی و دیپلماتیک میان ایران و ترکیه است. نسل امروز که با چالشهای جدیدی چون مهاجرت نخبگان، دیپلماسی عمومی و هویت دیجیتال روبهر است، میتواند از دستاوردها و شکستهای آن نهادها بیاموزد که چگونه بدون انزوا یا ذوب شدن، حضور مؤثر در جامعه میزبان داشتند. همچنین، آگاهی از این پیشینه، گفتوگوی نسلی را فعال میکند و به جوانان کمک میکند تا تصویری واقعبینانه از ظرفیتها و محدودیتهای زیست فرامرزی ایرانیان ترسیم کنند و برای ساختن آیندهای آگاهانهتر، از انباشت تجربه تاریخی بهره گیرند.
در نیمه دوم قرن نوزدهم، استانبول یک محیط اجتماعی و سیاسی مهم برای بسیاری از فعالان و سیاستمداران ایرانی بود که از ایران تبعید شده بودند. این جامعه یک پایگاه اپوزیسیون بسیار فعال را تشکیل میداد که از خارج از کشور در سیاست ایران مشارکت داشت.
اگر تمام تشکلهای رسمی، نیمهرسمی، صنفی، دانشجویی، مذهبی، سیاسی، مطبوعاتی و اقتصادی را با استناد به آرشیو عثمانی، آرشیو وزارت خارجه ایران، سالنامههای قاجار، روزنامه اختر، اسناد انجمن سعادت و ثبتهای جمهوری ترکیه گردآوری کنیم، تعداد سازمانها و شبکههای قابل شناسایی ایرانیان در استانبول از حدود ۸۰ تا ۱۲۰ نهاد و تشکل فراتر میرود. برای آگاهی بیشتر نگاه کنید به: ایرانیان در استانبول: از امپراتوری عثمانی تا کنون
برای درک بهتر، دورانهای شکلگیری و فعالیت تشکلهای ایرانی در استانبول را میتوان به شش دوره تقسیم کرد:
در این دوره هنوز انجمنهای رسمی فراگیر شکل نگرفتهاند و مهمترین نهادها، نمایندگی دیپلماتیک ایران در استانبول، شبکه تجار ایرانی در استانبول، و محافل ایرانیان در محلههای امینونو، گالاتا و والدهخان. مترین ساختار اجتماعی ایرانیان مقیم عثمانی.
این دوره مهمترین مرحله در تاریخ جامعه ایرانی استانبول است. در این دوره بود که روزنامه اختر (سال1876) توسط محمدطاهر تبریزی، نخستین روزنامه فارسی خارج از ایران منتشرشد و خودش یک جایی برای تجمع روشنفکران شد و در نقش یک شبکه ارتباطی ایرانیان با مردم و حکومتهای عثمانی، قفقاز، هند و مصر. حوزه تولید محتوای این روزنامه ترویج اصلاحطلبی، آموزش سیاسی، نقد استبداد قاجار، و ترویج علوم جدید. شبکه توزیع روزنامه اختر در تهران، تبریز، قفقاز، مصر، و هند فعال بود.
جامعه ایرانیان استانبول در همین دوره متولد شد و شکل گرفت. این جامعه نوپا دارای رهبران محلی، تجار بانفوذ، روزنامه، مدرسه، و ارتباطات سیاسی بود. فعالیتهای این تشکل عبارت بود از: حمایت از مهاجران ایرانی، ارتباط با کنسولگری ایران، تأمین مالی نشریات فارسی، و سازماندهی مدارس و امور خیریه. این جامعه عمدتاً از بازرگانان تبریزی، خویی، سلماسی، اردبیلی، اصفهانی و قفقازی تشکیل میشد.
رکن سوم این دوره، مدرسه ایرانیان استانبول بود که در سال 1880 میلادی بنیانگذاری شد و قدیمیترین نهاد آموزشی و از مهمترین مؤسسات آموزشی ایرانیان خارج کشور محسوب میشد. این مدرسه یک انجمن پشتیبان داشت که توسط تجار ایرانی اداره میشد و بودجه مدرسه را تأمین میکرد. هدفگذاری این مدرسه ایرانیان استانبول برپایه گسترش آموزش فارسی، آموزش علوم جدید، و تلاش برای حفظ هویت ایرانی بود.
و رکن چهارم انجمن ایرانیان استانبول بود که احتمالاً قدیمیترین تشکل مدنی ایرانیان در دوره عثمانی است. حوزه فعالیت این انجمن، حل اختلافات داخلی ایرانیان، امور آموزشی، و کمک به دانشجویان و مهاجران بود.
این دوره غنیترین دوره سازمانیافتن تشکلهای سیاسی ایرانیان استانبول است. در همین دوره بود که انجمن سعادت، مهمترین سازمان سیاسی ایرانیان خارج کشور در عصر مشروطه، در سال 1908 توسط تجار و مشروطهخواهان ایرانی مقیم استانبول بنیان نهاده شد. حدود ۳۰ عضو اولیه داشت و بعدها به مرکز تجمع مشروطهخواهان تبعیدی تبدیل شد. این انجمن کمک مالی، تبلیغاتی و اطلاعاتی به مشروطهخواهان ایران میرساند. وظایف این انجمن، کمک مالی به مشروطه و مشروطهخواهان، اعلام مواضع سیاسی، ارتباط با مراکز بانفوذ سیاسی در عراق، و امور رسانهای. انجمن سعادت یک روزنامهای داشت به نام «روزنامه سروش» که ارگان فکری و تبلیغاتی انجمن بود. کمیتهای هم بنام «کمیته اعانه تبریز» زیر نظر این انجمن فعالیت میکرد. اهداف انجمن سعادت، پشتیبانی مالی از نهضت مشروطه ایران، انتقال اخبار ایران به کنشگران نجف و دیگر کشورها، بسیج افکار عمومی عثمانی به نفع مشروطهخواهان، جمعآوری اعانه برای تبریز محاصرهشده.
تجار تبریزی، خویی، اردبیلی و اصفهانی در محلات تجاری استانبول شبکههای صنفی و حمایتی تشکیل داده بودند که نقش اتاق بازرگانی غیررسمی جامعه ایرانی را ایفا میکردند.
اسناد این دوره پراکندهتر هستند. از جمله تشکلهایی که در این دوره فعال بودند و میتوان به آنها اشاره کرد: انجمن خیریه ایرانیان مقیم ترکیه، به عنوان قدیمیترین انجمن ثبتشده ایرانیان در جمهوری ترکیه که در حدود سال 1945 بنیان نهاده شد و حوزه فعالیتش، کمک به خانوادههای نیازمند، تأمین کمک هزینه تحصیلی، و کمک در زمینه امور درمانی بود. انجمن دوستی ایران و ترکیه، کانون زبان فارسی، انجمن دانشجویان ایرانی نیز در همین دوره شکل گرفتند.
مسجد ایرانیان استانبول به عنوان مرکز مذهبی و اجتماعی ایرانیان شیعه استانبول بود و در کنار فعالیت دینی، محل تجمع و هماهنگی بسیاری از برنامههای اجتماعی ایرانیان محسوب میشد.
مدرسه فارسیزبان ایرانیان استانبول نیز در همین دوره فعالیت میکرد . این مدرسه در دوره پهلوی توسعه یافت و به یکی از مهمترین مراکز حفظ زبان فارسی در ترکیه تبدیل شد
و با افزایش دانشجویان ایرانی در دانشگاههای ترکیه، شبکههای دانشجویی غیررسمی شکل گرفتند که بعدها مبنای تشکلها و انجمنهای رسمیتر شدند.
در این دوره که به دنبال تغییرات سیاسی ژرف در ایران آغاز شد، تشکلهایی مانند: مدرسه جمهوری اسلامی ایران در استانبول، انجمن علمی و فرهنگی دانشجویان ایرانی، شبکه استادان ایرانی دانشگاههای ترکیه، و نهادهایی که همسویی با حکومت جدید ایران داشتند بیان نهاده شدند مانند هیئتهای مذهبی ایرانیان
یک نقطه عطفی در این دوره هست که شایسته تمرکز است و آن، رواج مهاجرت گسترده ایرانیان به استانبول طی سالهای ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۶ است. در این دوره تشکلهای گوناگونی در جامعه ایرانیان مقیم استانبول ظهور کرد: انجمنهای کاریابی و کارآفرینی ایرانی، انجمنهای زنان ایرانی، شبکههای هنری فارسی، تا انجمنهای دانشجویی دانشگاههای استانبول و انجمنهای صنفی ایرانی–ترکی و.. .
با موج بزرگ مهاجرت ایرانیان پس از ۲۰۱۰، تعداد تشکلهای ایرانی در استانبول به شدت افزایش یافت. انجمن علمی و فرهنگی دانشجویان ایرانی مقیم استانبول که مهمترین تشکل رسمی دانشجویی ایرانیان در استانبول محسوب میشود و در زمینه برگزاری همایش علمی، کارگاه آموزشی، شبکهسازی دانشجویان، و برنامههای فرهنگی فعالیت میکند.
افزون بر این، به دلیل افزایش جمعیت ایرانیان مهاجر مقیم استانبول، شبکهها و نهادهای گوناگون صنفی، کاریابی و کارآفرینی، زنان، و امور هنری، و نیز شبکههای دانشگاهیان و پژوهشگران ایرانی در حوزههای گوناگون شکل گرفت. برخی از این تشکلها، در بستر فضای مجازی و شبکههای اینترنتی فعالیت دارند و اطلاعات دقیقی از کیفیت فعالیت و تعداد مشارکتکنندگان در این تشکلها در دست نیست.
موج مهاجرت جدید (۲۰۱۰–۲۰۲۶) و رونق تشکلهای صنفی. در این دوره بیشترین تعداد تشکلهای صنفی ایرانی شکل گرفتهاند.
مراکز ایرانی با نقش تشکیلاتی: اگرچه انجمن/ تشکل به مفهوم خاص نیستند، اما عملاً مرکز تجمع جامعه ایرانی بودهاند:
برای نگارش این نوشتار از منابع زیر کمک گرفتهایم: (آیکون زیر را لمس کنید)
کسروی، احمد (1359). تاریخ مشروطه ایران. انتشارات امیرکبیر. (نخستینبار در سال ۱۳۱۹ خورشیدی به چاپ رسید).
Lawrence, T. E. (2015). Akhtar: A Persian language newspaper published in Istanbul and the Iranian community of the Ottoman Empire in the late nineteenth century. Istanbul, Türkiye: Libra Kitap.
Browne, E. G. (1910). The Persian Revolution of 1905–1909. Cambridge, England: Cambridge University Press. https://bahai-library.com/pdf/b/browne_persian_revolution_original.pdf
Afary, J. (1996). The Iranian Constitutional Revolution, 1906–1911: Grassroots democracy, social democracy, and the origins of feminism. New York, NY: Columbia University Press.
Amanat, A. (2017). Iran: A modern history. New Haven, CT: Yale University Press.
Nashat, G. (Ed.). (1982). Iranian studies: Historical and contemporary perspectives. Boulder, CO: Westview Press.
Hanioğlu, M. Ş. (2001). Preparation for a revolution: The Young Turks, 1902–1908. New York, NY: Oxford University Press.
محتوای مرتبط:
ایرانیان در استانبول: از امپراتوری عثمانی تا کنون
کتابشناسی استانبول: استانبولشناسی به زبان فارسی (1)
دیاسپورای ایرانی در ترکیه؛ ریشهها و نیازهای مشترک
راهنمای سفر درون شهری در استانبول
ایرانیان مسافر یا مقیم ترکیه در اپلیکیشن «دایره ترکیه»، پزشکان ایرانی مقیم ترکیه را پیدا میکنید که به فارسی با شما صحبت میکنند. پس، اگر به پزشک نیاز پیدا کردید، کلافه و نگران نشوید. ✅ بدون نگرانی از ناآشنایی با زبان خارجی(ترکی)، با زبان فارسی، هنگام مراجعه به پزشک...
استانبول در سفرنامهها (بخش سوم: حمامهای عثمانی) یکی از نخستین گزارشهای دست اول یک زن اروپایی از فضای خصوصی حمام زنان عثمانی است. بسیاری از پژوهشگران تاریخ جنسیت و تاریخ اجتماعی امپراتوری عثمانی هنوز هم به این نامه استناد میکنند، زیرا تصویری ارائه میدهد که با...
جومالیکزیک (Cumalıkızık) روستایی سرزندهای که روایتگر قرون گذشته است و میراث جهانی امروز موقعیت جفرافیایی جومالیکزیک (Cumalıkızık) روستایی تاریخی، در فاصله حدود ۱۰ تا ۱۱ کیلومتری مرکز شهر بورسا و در منطقه ییلدیریم قرار دارد. دسترسی به آن از چند راه ممکن است: با...
چندگانگی هویتی در دیاسپورای مذهبی: مسلمان ماندن؛ آمریکایی شدن شاید این پرسش به ذهن شما هم آمده باشد که چرا برخی از مهاجران، به نقاطی از دنیا مهاجرت میکنند که از نظر فرهنگی، هیچ همخوانی با ارزشهای آنان ندارد؟ چرا به کشورهایی نمیروند که از پیشرفت و رفاه قابل قبولی هم...
روابط سینمایی ایران و ترکیه یکی از فصلهای کمتر شناختهشده تاریخ سینمای خاورمیانه است. این همکاریها از اواخر دهه ۱۳۴۰ خورشیدی تا اواسط دهه ۱۳۵۰، مجموعهای از تولیدات مشترک، مبادله بازیگران و اقتباسهای سینمایی میان دو کشور شکل گرفت که تأثیر قابل توجهی بر سینمای تجاری...