تشکل‌های ایرانیان مقیم استانبول

موضوع «تشکل‌های ایرانیان در استانبول ترکیه» چه اهمیتی دارد؟

آگاهی از پیشینه نزدیک به دو سده حضور و فعالیت تشکیلاتی ایرانیان در استانبول، برای نسل کنونی همچون پنجره‌ای به تاریخ زنده مهاجرت، روشنفکری و نهادسازی ایرانیان خارج از مرزهاست. این شناخت نشان می‌دهد که استانبول صرفاً مقصدی موقتی نبوده، بلکه بستری برای تولد نخستین نهادهای آموزشی، مطبوعاتی و صنفی مدرن ایرانیان بوده است؛ از انتشار روزنامه اختر به عنوان یکی از نخستین جراید فارسی‌زبانِ برون‌مرزی تا شکل‌گیری هسته‌های فکری انقلاب مشروطه. نسل امروز با این پیشینه، درمی‌یابد که دغدغه توسعه، آزادی و هویت‌یابی، ریشه‌ای دیرینه دارد و ایرانیان همواره در مسیر تحول‌خواهی، از ظرفیت دیاسپورا و همسایگی فرهنگی با ترکیه بهره برده‌اند؛ این آگاهی، حس تداوم تاریخی و پیوند نسلی را تقویت می‌کند و از فروکاستن مهاجرت به پدیده‌ای صرفاً اقتصادی یا اضطراری جلوگیری می‌نماید.
فراتر از جنبه تاریخی، شناخت این تجربه زیسته برای نسل کنونی راهگشای سیاست‌گذاریِ هوشمندانه‌تر در عرصه همکاری‌های فرهنگی، علمی و دیپلماتیک میان ایران و ترکیه است. نسل امروز که با چالش‌های جدیدی چون مهاجرت نخبگان، دیپلماسی عمومی و هویت دیجیتال روبه‌ر است، می‌تواند از دستاوردها و شکست‌های آن نهادها بیاموزد که چگونه بدون انزوا یا ذوب شدن، حضور مؤثر در جامعه میزبان داشتند. همچنین، آگاهی از این پیشینه، گفت‌وگوی نسلی را فعال می‌کند و به جوانان کمک می‌کند تا تصویری واقع‌بینانه از ظرفیت‌ها و محدودیت‌های زیست فرامرزی ایرانیان ترسیم کنند و برای ساختن آینده‌ای آگاهانه‌تر، از انباشت تجربه تاریخی بهره گیرند.

نگاهی تاریخی به تشکل‌های ایرانیان مقیم استانبول: از ۱۸۵۰ تا ۲۰۲۶

در نیمه دوم قرن نوزدهم، استانبول یک محیط اجتماعی و سیاسی مهم برای بسیاری از فعالان و سیاستمداران ایرانی بود که از ایران تبعید شده بودند. این جامعه یک پایگاه اپوزیسیون بسیار فعال را تشکیل می‌داد که از خارج از کشور در سیاست ایران مشارکت داشت.

اگر تمام تشکل‌های رسمی، نیمه‌رسمی، صنفی، دانشجویی، مذهبی، سیاسی، مطبوعاتی و اقتصادی را با استناد به آرشیو عثمانی، آرشیو وزارت خارجه ایران، سالنامه‌های قاجار، روزنامه اختر، اسناد انجمن سعادت و ثبت‌های جمهوری ترکیه گردآوری کنیم، تعداد سازمان‌ها و شبکه‌های قابل شناسایی ایرانیان در استانبول از حدود ۸۰ تا ۱۲۰ نهاد و تشکل فراتر می‌رود. برای آگاهی بیشتر نگاه کنید به: ایرانیان در استانبول: از امپراتوری عثمانی تا کنون

برای درک بهتر، دوران‌های شکل‌گیری و فعالیت تشکل‌های ایرانی در استانبول را می‌توان به شش دوره تقسیم کرد:

دوره اول: شکل‌گیری جامعه ایرانی استانبول (۱۸۴۵–۱۸۷۵)

 در این دوره هنوز انجمن‌های رسمی فراگیر شکل نگرفته‌اند و مهم‌ترین نهادها، نمایندگی دیپلماتیک ایران در استانبول، شبکه تجار ایرانی در استانبول، و محافل ایرانیان در محله‌های امینونو، گالاتا و والده‌خان. م‌ترین ساختار اجتماعی ایرانیان مقیم عثمانی.

دوره دوم: عصر نهادسازی ایرانیان انتشار روزنامه اختر (۱۸۷۶–۱۹۰۸)

این دوره مهم‌ترین مرحله در تاریخ جامعه ایرانی استانبول است. در این دوره بود که روزنامه اختر (سال1876) توسط محمدطاهر تبریزی،  نخستین روزنامه فارسی خارج از ایران منتشرشد و خودش یک جایی برای تجمع روشنفکران شد و در نقش یک شبکه ارتباطی ایرانیان با مردم و حکومت‌های عثمانی، قفقاز، هند و مصر. حوزه تولید محتوای این روزنامه ترویج اصلاح‌طلبی، آموزش سیاسی، نقد استبداد قاجار، و ترویج علوم جدید. شبکه توزیع روزنامه اختر در تهران، تبریز، قفقاز، مصر، و هند فعال بود.

جامعه ایرانیان استانبول در همین دوره متولد شد و شکل گرفت. این جامعه نوپا دارای رهبران محلی، تجار بانفوذ، روزنامه، مدرسه، و ارتباطات سیاسی  بود. فعالیت‌های این تشکل عبارت بود از: حمایت از مهاجران ایرانی، ارتباط با کنسولگری ایران، تأمین مالی نشریات فارسی، و سازماندهی مدارس و امور خیریه. این جامعه عمدتاً از بازرگانان تبریزی، خویی، سلماسی، اردبیلی، اصفهانی و قفقازی تشکیل می‌شد. 

رکن سوم  این دوره، مدرسه ایرانیان استانبول بود که در سال 1880 میلادی بنیانگذاری شد و قدیمی‌ترین نهاد آموزشی و  از مهم‌ترین مؤسسات آموزشی ایرانیان خارج کشور محسوب می‌شد. این مدرسه یک  انجمن پشتیبان داشت که توسط تجار ایرانی اداره می‌شد و بودجه مدرسه را تأمین می‌کرد. هدفگذاری این مدرسه ایرانیان استانبول برپایه گسترش آموزش فارسی، آموزش علوم جدید، و تلاش برای حفظ هویت ایرانی بود.

و رکن چهارم انجمن ایرانیان استانبول بود که احتمالاً قدیمی‌ترین تشکل مدنی ایرانیان در دوره عثمانی است. حوزه فعالیت این انجمن، حل اختلافات داخلی ایرانیان، امور آموزشی، و کمک به دانشجویان و مهاجران بود.

دوره سوم: انقلاب مشروطه (۱۹۰۸–۱۹۱۴)

این دوره غنی‌ترین دوره سازمان‌یافتن تشکل‌های سیاسی ایرانیان استانبول است. در همین دوره بود که انجمن سعادت، مهم‌ترین سازمان سیاسی ایرانیان خارج کشور در عصر مشروطه، در سال 1908 توسط  تجار و مشروطه‌خواهان ایرانی مقیم استانبول بنیان نهاده شد. حدود ۳۰ عضو اولیه داشت و بعدها به مرکز تجمع مشروطه‌خواهان تبعیدی تبدیل شد. این انجمن کمک مالی، تبلیغاتی و اطلاعاتی به مشروطه‌خواهان ایران می‌رساند. وظایف این انجمن، کمک مالی به مشروطه‌ و مشروطه‌خواهان، اعلام مواضع سیاسی، ارتباط با مراکز بانفوذ سیاسی در عراق، و امور رسانه‌ای. انجمن سعادت یک روزنامه‌ای داشت به نام «روزنامه سروش» که ارگان فکری و تبلیغاتی انجمن بود. کمیته‌ای هم بنام «کمیته اعانه تبریز» زیر نظر این انجمن فعالیت می‌کرد. اهداف انجمن سعادت، پشتیبانی مالی از نهضت مشروطه ایران، انتقال اخبار ایران به کنشگران نجف و دیگر کشورها، بسیج افکار عمومی عثمانی به نفع مشروطه‌خواهان، جمع‌آوری اعانه برای تبریز محاصره‌شده.

تجار تبریزی، خویی، اردبیلی و اصفهانی در محلات تجاری استانبول شبکه‌های صنفی و حمایتی تشکیل داده بودند که نقش اتاق بازرگانی غیررسمی جامعه ایرانی را ایفا می‌کردند.

دوره چهارم: پهلوی اول و دوم (۱۹۲۵–۱۹۷۹)

اسناد این دوره پراکنده‌تر هستند. از جمله تشکل‌هایی که در این دوره فعال بودند و می‌توان به آنها اشاره کرد: انجمن خیریه ایرانیان مقیم ترکیه، به عنوان قدیمی‌ترین انجمن ثبت‌شده ایرانیان در جمهوری ترکیه که در حدود سال 1945 بنیان نهاده شد و حوزه فعالیتش، کمک به خانواده‌های نیازمند، تأمین کمک هزینه تحصیلی، و کمک در زمینه امور درمانی بود.   انجمن دوستی ایران و ترکیه، کانون زبان فارسی، انجمن دانشجویان ایرانی نیز در همین دوره شکل گرفتند.

مسجد ایرانیان استانبول به عنوان مرکز مذهبی و اجتماعی ایرانیان شیعه استانبول بود و در کنار فعالیت دینی، محل تجمع و هماهنگی بسیاری از برنامه‌های اجتماعی ایرانیان محسوب می‌شد.

مدرسه فارسی‌زبان ایرانیان استانبول نیز در همین دوره فعالیت می‌کرد . این مدرسه در دوره پهلوی توسعه یافت و به یکی از مهم‌ترین مراکز حفظ زبان فارسی در ترکیه تبدیل شد

و با افزایش دانشجویان ایرانی در دانشگاه‌های ترکیه، شبکه‌های دانشجویی غیررسمی شکل گرفتند که بعدها مبنای تشکل‌ها و انجمن‌های رسمی‌تر شدند.

دوره پنجم: پس از ۱۳۵۷

در این دوره که به دنبال تغییرات سیاسی ژرف در ایران آغاز شد، تشکل‌هایی مانند: مدرسه جمهوری اسلامی ایران در استانبول، انجمن علمی و فرهنگی دانشجویان ایرانی،  شبکه استادان ایرانی دانشگاه‌های ترکیه، و نهادهایی که همسویی با حکومت جدید ایران داشتند بیان نهاده شدند مانند هیئت‌های مذهبی ایرانیان

یک نقطه عطفی در این دوره هست که شایسته تمرکز است و آن، رواج مهاجرت گسترده ایرانیان به استانبول طی سالهای ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۶ است. در این دوره تشکل‌های گوناگونی در جامعه ایرانیان مقیم استانبول ظهور کرد: انجمن‌های کاریابی و کارآفرینی ایرانی،  انجمن‌های زنان ایرانی، شبکه‌های هنری فارسی، تا  انجمن‌های دانشجویی دانشگاه‌های استانبول و  انجمن‌های صنفی ایرانی–ترکی و.. .

با موج بزرگ مهاجرت ایرانیان پس از ۲۰۱۰، تعداد تشکل‌های ایرانی در استانبول به شدت افزایش یافت. انجمن علمی و فرهنگی دانشجویان ایرانی مقیم استانبول که مهم‌ترین تشکل رسمی دانشجویی ایرانیان در استانبول محسوب می‌شود و در زمینه برگزاری همایش علمی، کارگاه آموزشی، شبکه‌سازی دانشجویان، و برنامه‌های فرهنگی فعالیت می‌کند.

افزون بر این، به دلیل افزایش جمعیت ایرانیان مهاجر مقیم استانبول، شبکه‌ها و نهادهای گوناگون صنفی، کاریابی و کارآفرینی، زنان، و امور هنری، و نیز شبکه‌های دانشگاهیان و پژوهشگران ایرانی در حوزه‌های گوناگون شکل گرفت.  برخی از این تشکل‌ها، در بستر فضای مجازی و شبکه‌های اینترنتی فعالیت دارند و اطلاعات دقیقی از کیفیت فعالیت و تعداد مشارکت‌کنندگان در این تشکل‌ها در دست نیست.

تشکل‌های ایرانی فعال در استانبول از ۱۸۵۰ تا ۲۰۲۶

الف) هسته‌های سازمانی ایرانیان در دوره قاجار (۱۸۵۰–۱۹۲۵)

• جامعه ایرانیان استانبول
• انجمن ایرانیان استانبول
• شورای معتمدان تجار ایرانی
• انجمن سعادت
• جمعیت آزادی‌خواهان ایرانی مقیم عثمانی

ب) نهادهای مطبوعاتی و فکری

• هیئت تحریریه روزنامه اختر
• انجمن نویسندگان اختر
• هیئت نشر شمس
• هیئت نشر ثریا
• هیئت نشر پرورش
• هیئت نشر ادب
• ۱۳هیئت انتشار سروش

ج) نهادهای آموزشی

• مدرسه ایرانیان استانبول
• انجمن پشتیبان مدرسه ایرانیان.
• صندوق دانش‌آموزان نیازمند
• کتابخانه مدرسه ایرانیان
• انجمن اولیا و معتمدان مدرسه

د) نهادهای مذهبی

• هیئت شیعیان ایرانی استانبول
• انجمن برگزاری محرم
• صندوق نذورات ایرانیان
• هیئت عزاداران آذربایجانی‌های ایرانی
• هیئت عزاداران خراسانی‌های مقیم استانبول
• وقف ایرانیان برای اماکن مذهبی

هـ) نهادهای اقتصادی و صنفی

• اتحادیه تجار تبریزی
• اتحادیه تجار خویی
• اتحادیه تجار اردبیلی
• انجمن فرش‌فروشان ایرانی
• انجمن صرافان ایرانی
• انجمن صادرکنندگان ایرانی
• صندوق قرض‌الحسنه تجار ایرانی
• شورای داوری بازرگانان ایرانی
• انجمن خیریه ایرانیان مقیم ترکیه
• هیئت امنای مدرسه ایرانیان
• انجمن فرهنگی ایران و ترکیه
• کانون دانشجویان ایرانی استانبول
• انجمن فارغ‌التحصیلان ایرانی دانشگاه‌های ترکیه
• انجمن دوستی ایران و ترکیه
• ۳کانون زبان فارسی
• کتابخانه فارسی استانبول

پس از انقلاب ۱۳۵۷

• انجمن دانشجویان دکتری ایرانی
• انجمن علمی و فرهنگی دانشجویان ایرانی مقیم استانبول
• کانون پژوهشگران ایرانی
• انجمن استادان ایرانی دانشگاه‌های ترکیه
• انجمن اسلامی دانشجویان ایرانی استانبول
• انجمن دانشجویان پزشکی ایرانی

موج مهاجرت جدید (۲۰۱۰–۲۰۲۶) و رونق تشکل‌های صنفی. در این دوره بیشترین تعداد تشکل‌های صنفی ایرانی شکل گرفته‌اند.

• جامعه ایرانیان استانبول
• شبکه کارآفرینان ایرانی استانبول
• انجمن سرمایه‌گذاران ایرانی در ترکیه
• انجمن بازرگانان ایرانی و ترک
• انجمن صادرکنندگان ایرانی مقیم ترکیه
• شبکه زنان ایرانی استانبول
• انجمن هنرمندان ایرانی استانبول
• انجمن موسیقی ایرانیان استانبول
• کانون نویسندگان ایرانی مقیم ترکیه
• باشگاه کتاب فارسی استانبول
• انجمن مترجمان فارسی–ترکی
• انجمن روان‌شناسان ایرانی مقیم ترکیه
• انجمن پزشکان ایرانی مقیم ترکیه
• انجمن مهندسان ایرانی مقیم ترکیه
• انجمن معماران ایرانی استانبول
• انجمن دانش‌آموختگان ایرانی ترکیه
• انجمن فارغ‌التحصیلان دانشگاه استانبول
• انجمن فارغ‌التحصیلان دانشگاه مارمارا
• انجمن فارغ‌التحصیلان دانشگاه یلدیز تکنیک

مراکز ایرانی با نقش تشکیلاتی: اگرچه انجمن/ تشکل به مفهوم خاص نیستند، اما عملاً مرکز تجمع جامعه ایرانی بوده‌اند:

• کنسولگری ایران در استانبول
• مدرسه ایرانیان استانبول
• مسجد ایرانیان
• رایزنی فرهنگی ایران
• مرکز آموزش زبان فارسی
• کتابخانه فارسی ایرانیان

منابع

برای نگارش این نوشتار از منابع زیر کمک گرفته‌ایم: (آیکون زیر را لمس کنید)

کسروی، احمد (1359). تاریخ مشروطه ایران. انتشارات امیرکبیر. (نخستین‌بار در سال ۱۳۱۹ خورشیدی به چاپ رسید).

Lawrence, T. E. (2015). Akhtar: A Persian language newspaper published in Istanbul and the Iranian community of the Ottoman Empire in the late nineteenth century. Istanbul, Türkiye: Libra Kitap. 

Lawrence, T. E. (2022). The Iranian community of the late Ottoman Empire and the Egyptian “Crisis” through the Persian looking glass: The documentation of the ʿUrabi Revolt in Istanbul’s Akhtar. Iranian Studies, 55(4), 543–568. Cambridge University Press.  

Browne, E. G. (1910). The Persian Revolution of 1905–1909. Cambridge, England: Cambridge University Press. https://bahai-library.com/pdf/b/browne_persian_revolution_original.pdf

Afary, J. (1996). The Iranian Constitutional Revolution, 1906–1911: Grassroots democracy, social democracy, and the origins of feminism. New York, NY: Columbia University Press.

Amanat, A. (2017). Iran: A modern history. New Haven, CT: Yale University Press.

Nashat, G. (Ed.). (1982). Iranian studies: Historical and contemporary perspectives. Boulder, CO: Westview Press.

Hanioğlu, M. Ş. (2001). Preparation for a revolution: The Young Turks, 1902–1908. New York, NY: Oxford University Press.

---

محتوای مرتبط:

ایرانیان در استانبول: از امپراتوری عثمانی تا کنون

کتابشناسی استانبول: استانبول‌شناسی به زبان فارسی (1)

درباره استانبول

  دیاسپورای ایرانی در ترکیه؛ ریشه‌ها و نیازهای مشترک

 اطلس مشاغل ایرانیان در ترکیه

  راهنمای سفر درون شهری در استانبول

 راهنمای مراکز خرید استانبول

  راهنمای بیمارستان‌های دولتی استانبول

 رستوران‌های استانبول