ایرانیان در استانبول: از امپراتوری عثمانی تا کنون

ماندگاری جذابیت پنهان استانبول

استانبول از دیرباز به‌عنوان پل ارتباطی میان تمدن‌ها، مقصدی مهم برای مهاجران ایرانی بوده است. اجتماع ایرانیان در استانبول همواره ترکیبی پیچیده از بازرگانان، روشنفکران، دیپلمات‌ها و مهاجران اقتصادی بوده است. ایرانیانی که به‌دلیل فشارهای حکومتی یا با هدف بهره‌مندی از فرصت‌های بالقوه، به صورت دسته‌جمعی یا فردی مهاجرت کرده‌اند.

از امپراتوری‌های باستانی تا امپراتوری عثمانی و جمهوری مدرن ترکیه، این شهر همواره محلی برای دادوستد، پناه‌جویی، تحصیل و زندگی بوده است. ایرانیان استانبول، در طول تاریخ  توانسته‌اند هویت خود را حفظ کنند و درعین‌حال با جامعه میزبان تعامل داشته باشند.

از نظر تاریخی، برخلاف گمان رایج که جامعه ایرانیان استانبول، را دارای هویت صرفاً سیاسی می‌داند، این جامعه، همواره ترکیبی متنوع و چندلایه از گروه‌های مختلف اجتماعی بوده است. برخی نقش روشنفکران پناهنده و روزنامه «اختر» را پررنگ کرده‌اند، درحالی‌که بازرگانان، صنعتگران و کارگران عادی نیز نقشی بنیادین در شکل‌گیری این اجتماع ایفا کرده‌اند.

زمینه‌های تاریخی: روابط ایران و عثمانی

روابط دو امپراتوری ایران و عثمانی ، علی‌رغم اشتراکات فرهنگی و دینی، قرن‌ها رقیب یکدیگر بوده‌اند. اختلافات مذهبی (شیعه – سنی) و رقابت‌های سرزمینی، به‌ویژه در قفقاز و عراق، روابط آن‌ها را پیچیده می‌کرد. بااین‌حال، قرن نوزدهم نقطه عطفی در این روابط بود. امپراتوری عثمانی وارد دوره‌ای شد که هدف آن، مجموعه اصلاحاتی که هدف آن مدرنیزاسیون دولت و جامعه بود. از سوی دیگر، ایران نیز در دوران قاجار (۱۷۸۹-۱۹۲۵) با چالش‌های مشابهی روبه‌رو بود. این هم‌زمانی اصلاحات، زمینه را برای تحرک بیشتر افراد میان دو امپراتوری فراهم کرد.

دوره سلطان عبدالحمید دوم (۱۸۷۶-۱۹۰۹) برای ایرانیان استانبول از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. از یک‌سو، سیاست پان‌اسلامیسم عثمانی، فضایی نسبتاً مساعد برای فعالیت مذهبی ایجاد کرد. از سوی دیگر، فشارهای سیاسی در ایران، بسیاری از روشنفکران و مخالفان قاجار را به سمت استانبول، که دروازه اروپا بود، سوق داد.

دوران طلایی: ایرانیان در استانبول عثمانی (قرن نوزدهم تا ۱۹۲۲)

این دوره را می‌توان «دوران طلایی» حضور سازمان‌یافته ایرانیان در استانبول نامید. تخمین جمعیت ایرانیان در این دوره متفاوت است؛ برخی گزارش‌ها از ۳۰۰۰ تا ۱۶۰۰۰ نفر را ذکر کرده‌اند. منابع رسمی عثمانی در سال ۱۹۱۸، جمعیت ایرانیان استانبول را حدود ۴۵۰۰ نفر برآورد کرده‌اند، هرچند این آمار احتمالاً بسیاری را که شهروندی عثمانی گرفته بودند، شامل نمی‌شده است.

والده‌خان: قلب تپنده ایران کوچک

مهم‌ترین نماد حضور ایرانیان در این دوران، کاروانسرای «والده‌خان» بود. کاروانسرای والده خان استانبول در قدیم یکی از معروف‌ترین مراکز تجاری و فرهنگی ایرانیان مقیم استانبول بوده است. این بنای تاریخی در یکی از قدیمی‌ترین محله‌های استانبول و در خیابان فاتح قرار دارد. والده‌خان دارای سه حیاط و بیش از ۲۰۰ اتاق بود که برخی به‌عنوان خوابگاه، برخی به‌عنوان مغازه و برخی به‌عنوان چاپخانه و قهوه‌خانه استفاده می‌شد..

والده‌خان، محلی مهم برای معاشرت ایرانیان بود. بازرگانان و مخالفان سیاسی، و همچنین ایرانیانی که از طریق استانبول به حج می‌رفتند یا به هر دلیلی از استانبول دیدار می‌کردند، بیشترین رفت‌وآمد را به این مکان داشتند.

اما اهمیت والده‌خان فراتر از کارکرد اقتصادی آن بود. این مکان به‌تدریج به یک نهاد فرهنگی و تشریفاتی برای ایرانیان تبدیل شد. مراسم عزاداری محرم، به‌ویژه تعزیه، هر سال در حیاط این کاروانسرا برگزار می‌شد. همچنین جشن‌های ملی مانند تولد شاهان ایران یا سالگرد سفر ناصرالدین‌شاه به استانبول در این مکان برگزار می‌شد.

روزنامه اختر: پلی به‌سوی ایران

افزایش قدرت اقتصادی ایرانیان استانبول از طریق تجارت و کسب تجربه چاپخانه‌داری، باعث شد نخستین روزنامه فارسی که می‌توان آن را «مطبوعات واقعی» آن زمان نامید، در خارج از مرزهای ایران و از ۱۳ ژانویه ۱۸۷۶ در والده‌خان منتشر شود. «روزنامه اختر» معتبرترین نشریه فارسی‌زبان بود که در بیداری افکار عمومی، حفظ هویت ایرانی، و زمینه‌سازی انقلاب مشروطه نقش بی‌بدیلی داشت. اگرچه دفتر و چاپخانه اصلی خود روزنامه در مرکز استانبول قرار داشت، اما نویسندگان، روشنفکران و فعالان مشروطه‌خواه مرتبط با این روزنامه، ارتباط تنگاتنگی با جامعه ایرانیان ساکن در کاروانسرای والده‌خان داشتند و از این مکان برای تبادل افکار، پخش مخفیانه روزنامه و فعالیت‌های سیاسی خود بهره می‌بردند

این روزنامه که از ۱۸۷۶ تا ۱۸۹۶ منتشر ‌شد، صرفاً نشریه‌ای مخالف قاجار نبود بلکه طیف گسترده‌ای از مطالب فرهنگی، اجتماعی و سیاسی را پوشش می‌داد و برای بسیاری از ایرانیان، چه در استانبول و چه در ایران، منبع اصلی اطلاعات بود.

پناهگاه روشنفکران

استانبول در این دوره به پناهگاه امنی برای روشنفکران و مخالفان سیاسی ایرانی تبدیل شد. چهره‌هایی مانند میرزا ملکم خان، میرزا حبیب اصفهانی و سید جمال‌الدین اسدآبادی، مدتی در استانبول اقامت داشتند. جمال‌الدین اسدآبادی، که به اندیشه پان‌اسلامیسم شهرت داشت، آخرین سال‌های عمر خود را به‌عنوان میهمان سلطان عبدالحمید در استانبول گذراند، هرچند در آن دوره از فعالیت سیاسی مؤثر بازمانده بود.

در سال‌های منتهی به انقلاب مشروطه ایران (۱۹۰۶) و پس از به توپ بسته شدن مجلس (۱۹۰۸)، موج جدیدی از مخالفان به استانبول پناه آوردند. افرادی مانند یحیی دولت‌آبادی و سید حسن تقی‌زاده در این شهر به فعالیت‌های سیاسی و انتشار اندیشه‌های مشروطه‌خواهی پرداختند.

بافت اجتماعی و اقتصادی جامعه ایرانیان مقیم استانبول

جامعه ایرانیان استانبول صرفاً به روشنفکران محدود نمی‌شد. بخش بزرگی از آن را بازرگانان، صنعتگران و کارگران تشکیل می‌دادند. تجارت فرش، تنباکو و ابریشم از جمله فعالیت‌های اصلی بازرگانان ایرانی بود. بسیاری از آن‌ها در محله‌های قدیمی شهر مانند سیرکچی، امینونو، بی‌اوغلو و چنبرلی‌تاش سکونت داشتند.

ایرانیان در حرفه‌های مختلفی مشغول به کار بودند. بر اساس یک سرشماری عثمانی در سال ۱۹۱۸، از جمعیت ۴۵۰۰ نفری ایرانیان استانبول، ۱۲۳۴ نفر در تجارت، ۸۷۹ نفر صنعتگر و ۹۴۰ نفر در مشاغل آزاد و متفرقه فعالیت داشتند. جالب‌توجه است که تقریباً تمامی درشکه‌چی‌های استانبول در آن دوره ایرانی بودند.

موقعیت حقوقی: بیگانگانی خاص (جایگاه ویژه)

یکی از جنبه‌های منحصربه‌فرد ایرانیان در عثمانی، موقعیت حقوقی آن‌ها بود. برخلاف مسیحیان اروپایی که از حقوق کاپیتولاسیون (امتیازات ویژه) برخوردار بودند، ایرانیان به‌عنوان مسلمان، ابتدا در دسته «اتباع مسلمان» قرار می‌گرفتند. اما به‌تدریج و پس از دیدار ناصرالدین‌شاه از استانبول در سال ۱۸۷۳، عهدنامه‌هایی منعقد شد که ایرانیان را به‌عنوان «بیگانه» به رسمیت می‌شناخت، هرچند با حقوقی محدودتر از اروپاییان.

این موقعیت، پیامدهای عملی داشت. به‌عنوان‌مثال، ازدواج زنان عثمانی با مردان ایرانی ممنوع شد، زیرا فرزندان حاصل از این ازدواج‌ها تابعیت ایرانی می‌گرفتند و این موضوع از نظر عثمانی‌ها تهدیدی جمعیتی محسوب می‌شد. بااین‌حال، این ممنوعیت همیشه رعایت نمی‌شد و منبع درگیری‌های متعددی بود.

سرشماری ۱۹۲۷: تصویری از جمعیت

نخستین سرشماری جمهوری ترکیه در سال ۱۹۲۷ تصویری نسبتاً روشن از جمعیت ایرانیان به دست می‌دهد. در این سال، تعداد اتباع ایرانی در ترکیه ۸۸۴۰ نفر (۵۶۲۱ مرد و ۲۸۵۹ زن) بود که ۹.۷۸ درصد از کل جمعیت خارجی را تشکیل می‌دادند. ایرانیان پس از یونانی‌ها و ایتالیایی‌ها، سومین گروه خارجی در ترکیه بودند.

جالب‌توجه است که در این سرشماری، ۱۰۱۹۶ نفر در ترکیه متولد ایران ثبت شده‌اند (شامل کسانی که تابعیت ترکیه را گرفته بودند). همچنین ۱۶۸۷ نفر زبان مادری خود را فارسی اعلام کرده بودند. این آمار نشان می‌دهد که جامعه ایرانی در دوره جمهوری، اگرچه کوچک‌تر از دوران اوج خود بود، اما همچنان پابرجا بود.

حاشیه‌نشینی و همگون‌سازی و رواداری

در دهه‌های نخست جمهوری، سیاست‌های ملی‌گرایانه ترکیه، که بر «ترک بودن» تأکید داشت، فضای دشوارتری برای اقلیت‌های قومی و مذهبی ایجاد کرد. ایرانیان که بسیاری از آن‌ها آذری‌زبان بودند، تحت‌فشار همگون‌سازی قرار گرفتند.

«چارلز وایت»  (نویسنده و روزنامه‌نگار انگلیسی، در سال ۱۸۴۱ به استانبول سفر کرد و سه سال در آنجا اقامت داشت) در اثر خود که به توصیف استانبول دهه ۱۸۴۰ می‌پردازد، می‌نویسد: «در دهم محرم، شیعیان در تکیه کوجا‌مصطفی‌پاشا، مراسم عزاداری برگزار می‌کردند. او تأکید می‌کند که این مراسم «به روی عموم بسته» بود. اما تنها یک ربع قرن بعد، ایرانیان استانبول توانستند بدون ترس، مجالس مراسم سوگواری برگزار کنند. در خاطرات دیپلمات‌ها و جهانگردان سال‌های بعد، از دهه ۱۸۷۰ به بعد، اشاره شده که هزاران نفر در استانبول برای همین منظور گرد هم می‌آمدند و نمایندگان کشورهای خارجی نیز به دعوت سفارت ایران در این مراسم شرکت می‌کردند. این بزرگداشت‌ها در قلب رهبری اهل سنت، همراه با سایر امتیازاتی که شیعیان به دست آورده بودند، در دوره سلطان عبدالحمید دوم (۱۸۷۶-۱۹۰۹) و پس از آن ادامه یافت. مطبوعات عثمانی نیز با پوشش گسترده این مراسم، آن را «عادی» ساختند. این وضعیت را می‌توان با افزایش تساهل و «رواداری مذهبی» یا تغییر رویه دولت عثمانی، و نیز نقش تأثیرگذار کنشگری‌های ایرانیان استانبول، مرتبط دانست.

عصر جدید: تحولات دهه‌های اخیر (۲۰۰۰ تاکنون)

سه دهه اخیر شاهد دگرگونی عمیقی در ماهیت حضور ایرانیان در استانبول بوده است. چند عامل کلیدی در این تحول نقش داشته‌اند. هم پدیده‌های سیاسی نقش پررنگی در ارتباط با حضور ایرانیان در استانبول داشت و هم شرایط اقتصادی و اجتماعی. الگوی اقامت ایرانیان در استانبول نیز به تبع همین شرایط سیاسی و اقتصادی و اجتماعی، متفاوت است. از حضور در استانبول به عنوان یک پناهنده سیاسی، تا خرید ملک و سرمایه‌گذاری، و اقامت دانشجویی. با تحول تدریجی شرایط، شبکه ارتباطی ایرانیان استانبول نیز دستخوش تحولی هماهنگ با شرایط جدید شد و ظهور فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی، در این دگرگونی دیاسپورای ایرانی در استانبول نقش اساسی داشت.

دانشجویان و سرمایه‌گذاران

از حدود سال ۲۰۱۰ به بعد، به‌ویژه پس از تشدید تحریم‌های بین‌المللی علیه ایران، ترکیه به مقصدی جذاب برای دانشجویان و سرمایه‌گذاران ایرانی تبدیل شد. دلیل این امر ساده است: درحالی‌که کشورهای اروپایی و آمریکا پذیرش ایرانیان را محدود کرده بودند، ترکیه سیاست‌های درهای باز را در پیش گرفت.

تصویب قانون شهروندی از طریق سرمایه‌گذاری (با خرید ملک به ارزش حداقل ۲۵۰ هزار دلار در سال ۲۰۱۸ دلار، و اکنون ۴۰۰ هزار دلار) انگیزه بزرگی برای ایرانیان طبقه متوسط ایجاد کرد. هم‌زمان، افزایش سهمیه دانشجویان بین‌المللی در دانشگاه‌های ترکیه، موجی از دانشجویان ایرانی را به استانبول کشاند. این پدیده نمونه‌ای از «مهاجرت جنوب-جنوب» است که در آن افراد از یک کشور درحال‌توسعه به کشور دیگر مهاجرت می‌کنند، نه به سمت غرب.

استانبول در جایگاه «فضای آزادانه‌تر»

در سال‌های اخیر، استانبول به شهری تبدیل‌شده است که در آن ایرانیان می‌توانند «آزادانه‌تر» زندگی کنند. کافه‌ها، رستوران‌ها و فضاهای فرهنگی متعدد ایرانی در شهر پدید آمده‌اند. رستوران‌ها، کافه‌ها، و… از این فضاهای آزاد است که در ایران ممنوع است.

برگزاری جلسات هفتگی در کتاب‌فروشی‌ها و کافه‌ها نیز، این مکان‌های عمومی را به محفلی برای روشنفکران و نویسندگان ایرانی تبدیل‌شده است. خوانش «شاهنامه فردوسی »، نقد کتاب، و .. در این مکان‌ها، نمونه‌هایی از تلاش برای حفظ میراث فرهنگی در دیاسپورا است.

«استانبولی شدن» بدون همگون‌سازی

با نگاهی به ۱۵۰ سال تاریخ حضور ایرانیان در استانبول، می‌توان ویژگی‌هایی را شناسایی کرد که در تمام دوره‌ها تکرار شده است. مهاجران ایرانی در استانبول (اعم از بازرگانان عثمانی یا مهاجران امروزی) همواره در حاشیه جامعه میزبان زندگی کرده‌اند. اما همین حاشیه، فرصتو فضایی برای «بازی با آزادی» و حفظ هویت متمایز ایجاد کرده است.

مطالعه اخیر دانشگاه فنی خاورمیانه (یکی از دانشگاه‌های برتر ترکیه) نشان می‌دهد که ایرانیان در استانبول عثمانی به‌جای تلاش برای همگون‌سازی با جامعه سنی حاکم، هویت خود را حول محور «حاشیه بودن» تعریف کردند. آن‌ها با برگزاری مراسم عمومی محرم و جشن‌های ملی، هویت ایرانی خود را به نمایش می‌گذاشتند و درعین‌حال خود را «استانبولی» می‌نامیدند.

یکی از نکات جالب، تداوم نقش اقتصادی و شبکه‌های اجتماعی ایرانیان در استانبول است. در دوران عثمانی، والده‌خان مرکز شبکه تجاری و حمایت متقابل ایرانیان بود. امروز نیز، انجمن بازرگانان ایرانی یا رستوران‌های زنجیره‌ای ایرانی در استانبول همین نقش را ایفا می‌کنند. اتاق بازرگانی استانبول گزارش می‌دهد که در سال ۲۰۲۵، بالاترین تعداد شرکت‌های تأسیس‌شده با مشارکت خارجی، متعلق به شراکت ایرانی-ترک بوده است.

شهر غریب «دوست‌داشتنی»

تاریخ ایرانیان در استانبول، روایتی از انعطاف‌پذیری، خلاقیت و مقاومت برای حفظ هویت فرهنگی، بدون کمترین تقابل با فرهنگ جامعه میزبان است؛ از بازرگانان کاروانسرای والده‌خان در قرن نوزدهم تا دانشجویان و مهاجران امروزی… ایرانیان همواره توانسته‌اند در این شهر «دوست‌داشتنی» اما «غریب» برای خود جایی بسازند.

 داستان ایرانیان مقیم استانبول، داستان مدارای فرهنگی دو ملت، داستان تلخی‌ها و شیرینی‌های مهاجرت، داستان غم دوری از مام میهن و شادکامی از زندگی در فضا و دنیای دیگر «گونه» است.

منابع

برای نگارش این نوشتار از منابع زیر کمک گرفته‌ایم: (آیکون زیر را لمس کنید)

Topates, H., & Kalfa-Topates, A. (2025). The Iranian refugee subculture in Turkey: An evaluation through the Frankfurt School’s approach to freedom. In Migration and Society. IntechOpen.

Jia, Y. (2023). Mastery of life: Mobility, interaction and connectivity among Iranians in Istanbul [Doctoral dissertation, University of Sussex].

Sönmez, E. (2021). Investigating agency in discourse: Multilingual Iranian immigrants in Istanbul [Master’s thesis, Boğaziçi University].

Iranians as real estate purchasers and international students: Transformation of Turkish-Iranian migration corridor. (2024). Stanford University SearchWorks.

Chehrazi, S. (2025). A narrative inquiry into Iranian expatriate English language teachers’ resilience and identity construction in Turkey. Iranian Journal of Language Teaching Research, 13(3), 141-166.

Lawrence, T. E. (2015). Akhtar: A Persian language newspaper published in Istanbul and the Iranian community of the Ottoman Empire in the late nineteenth century. Libra Kitap.

Yeler, A. (2023). Iranian merchants as a religious community in late Ottoman Istanbul. The Journal of Economy, Culture and Society, 67, 131-145.

Asadi, Y. (2023). Iranlı yolcuların gözünden Osmanlı İstanbul’u 1802–1905 [Ottoman Istanbul through the eyes of Iranian travelers 1802–1905]. İletişim Yayınları.

28 Teşrinievvel 1927 Umumi Nüfus Tahriri Fasikül III: Usuller Kanun ve Talimatnameler Neticelerin Tahlili [Census of 28 October 1927, Fascicle III: Analysis of methods, laws, regulations, and results]. (1929). Başvekâlet Müdevvenat Matbaası.

Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). (1918). DH. EUM. ECB. 17 39, 11 Ramazan 1336 (20 June 1918). İstanbul.

The World from PRX. (2026, February 25). Turkey has become a growing hub for Iranian businesses and cultural spaces. https://theworld.org/stories/2026/02/26/turkey-has-become-a-growing-hub-for-iranian-businesses-and-cultural-spaces

Unpublished master’s thesis, Middle East Technical University (METU). (n.d.). Living on the margins: Iranians in late Ottoman Istanbul.

ساسانی، خان ملک. (1386). یادبودهای سفارت استانبول. انتشارات اساطیر.

دولت‌آبادی، یحیی. (1387). حیات یحیی (خاطرات). انتشارات فردوس.

---

محتوای مرتبط:

کتابشناسی استانبول: استانبول‌شناسی به زبان فارسی (1)

درباره استانبول

  دیاسپورای ایرانی در ترکیه؛ ریشه‌ها و نیازهای مشترک

 اطلس مشاغل ایرانیان در ترکیه

  راهنمای فرودگاه جدید استانبول IST

  راهنمای فرودگاه صبیحا گوکچن

  راهنمای سفر درون شهری در استانبول

 راهنمای مراکز خرید استانبول

  راهنمای بیمارستان‌های دولتی استانبول

 رستوران‌های استانبول

  بازارچه‌های هفتگی استانبول + نام و نشانی

  انواع مسکن در ترکیه: استانبول