انعکاس شهر در یک فنجان قهوه: استانبول و کافه‌هایش

«اگر بخواهی استانبول را بشناسی، برو بنشین پای یک فنجان قهوه در یک کافه‌ی قدیمی؛ خواهی دید که بخشی از تاریخِ این شهر در تهِ آن فنجان جا خوش کرده است».

یک پیشینه دراز تاریخی

قصه از قرن شانزدهم میلادی شروع می‌شود، وقتی اولین قهوه‌خانه‌ها در استانبول پا گرفت. مردم عادی می‌آمدند آنجا پای داستان‌های نقال‌ها می‌نشستند، به سایه‌بازی قراقوز(Karagöz) نگاه می‌کردند، یا تخته‌نرد می‌انداختند. همان موقع‌ها بود که قهوه‌خانه‌ها شدند میعادگاه عاقل‌ها « Akıllar»؛ یعنی جایی که آدم‌ها بالغ می‌نشستند و در حین نوشیدن، از سیاست و شعر حرف می‌زدند. حاکمان هم گاهی از این جمع‌های داغ می‌ترسیدند و درِ قهوه‌خانه‌ها را می‌بستند، اما هیچ‌وقت نتوانستند مردم را از این فضا جدا کنند

کافه‌ها چه نقشی در زندگی مردم داشتند؟ همه‌چیز!

اگر بخواهی یک عبارت بگویم: کافه‌ها در استانبول چهار کار بزرگ کردند؛ یکجا جمع شدند:
اول، سیاست؛ از آن روزگار که مردم پای قهوه درباره‌ی مالیات غُر می‌زدند، تا کودتای ۱۹۸۰ که قهوه‌خانه‌ها پاتوقِ زنانی شد که به دنبال شوهرانِ دستگیرشده می‌گشتند، تا جنبش پارک گزی در ۲۰۱۳ که کافه‌های تقسیم و بی‌اوغلو به پناهگاه معترضان تبدیل شدند.
دوم، فرهنگ؛ کافه‌ها یادگار زنده‌ای از شعر و داستان بودند. ناظم حکمت در کافه «پیانولا» شعرهایش را می‌خواند، یحیی کمال اولین بار شعر معروف «آواز استانبول» را در یک کافه‌ی کادی‌کوی برای جمعی اندک خواند. حتی امروز، یکی از کافه‌های بی‌اوغلو پاتوق نویسنده‌هایی مانند «الیف شافاک» است.
سوم، تربیت؛ در دوره گذار و اصلاحات ساختاری حکومت عثمانی، فاصله سال‌های (۱۸۳۹–۱۸۷۶) قهوه‌خانه‌های شیشلی و ‌جزایر پرنس به کلاس‌های زبان تبدیل شدند؛ روشنفکران در آن‌ها فرانسوی و انگلیسی می‌آموختند و روزنامه‌های خارجی را باهم ترجمه می‌کردند.امروز هم خیلی از کافه‌ها کارگاه‌های نقد ادبی یا کلاس‌های فلسفه و محفل‌های گفتگوهای روشنفکری برگزار می‌کنند.
چهارم، اطلاع‌رسانی؛ در روزگار قدیم، قهوه‌چی کافه، خبرخوانِ محله بود؛ قیمت نان را اعلام می‌کرد، یا فرمان شاه را برای مردم می‌خواند. امروز اما کافه‌ها با وای‌فای رايگان و صفحه‌نمایش‌های بزرگ، به مرکز دریافت اخبار فوری تبدیل‌شده‌اند. بااین‌حال، در محله‌های قدیمی فاتح، هنوز هم تخته‌ی اعلانات چوبی سر جایش است و مردم با دست‌خط، رویدادهای محله را به هم خبر می‌دهند.

دهه‌های ۱۹۷۰–۱۹۹۰: کافه‌ها به ایستگاه‌های انتشار اعلامیه‌های سیاسی و اطلاعیه‌های اعتصابات کارگری تبدیل شدند؛ دیوارهای کافه «آقا» پوشیده از اعلامیه‌های دست‌نویس بود. دهه‌های ۱۹۶۰–۱۹۸۰: کافه‌های ادبی و چپ‌گرا.  این کافه‌ها محل چاپ زیرزمینی مجلات ادبی و نقد رژیم‌های نظامی بود.

چه چیزی از سال ۲۰۰۰ به این طرف عوض شده

اگر کافه‌های امروز را با کافه‌های پیش از سال ۲۰۰۰ مقایسه کنی، یک دنیا فرق است:

پیش از رادیو (تا ۱۹۲۰) و تلویزیون (تا ۱۹۶۰): قهوه‌چی‌ها نقش خبرنگار محلی داشتند؛ با خواندن فرمان‌های سلطنتی و قیمت‌های بازار، تنها شبکه‌ی اطلاع‌رسانی غیررسمی شهر را می‌ساختند. کافه‌ها موزه‌های زنده‌ فرهنگ عامه بودند: نقالی، قراقوز، موسیقی تاس، و شعرهای محلی نسل‌به‌نسل در آن‌ها منتقل می‌شد.

پیش از سال 2000، بیشتر مشتری‌های کافه‌ها مرد بودند؛ اما امروز کافه‌ها، محل حضور انبوه زن‌ها و خانواده‌ها است.
پیش‌ازاین،  فقط قهوه‌ی ترکی و چای بود؛ امروز منو پر است از لاته‌های بادامی، قهوه‌ی سرد، و طرح‌های روی کف شیر فنجان نوشیدنی.
پیش‌ازاین، آدم‌ها  با یک فنجان نوشیدنی، ساعت‌ها در کافه می‌نشستند؛ اما امروز به دلیل گرانی و تغییر سبک زندگی، میزان زمان حضور، کمتر شده است.
پیش‌ازاین، خبر را از قهوه‌چی و روزنامه‌های کاغذی می‌گرفتند؛ امروز با وای‌فایِ رایگان، هر کسی خودش خبر را دریافت می‌کند.
و جالب این‌که قبلاً کافه‌ سنتی و کافه‌ی مدرن دو تا دنیای جدا بودند، اما امروز کافه‌ها هیبریدی شده‌اند؛ ترکیبی بین دنیای سنتی و مدرن؛ هم قهوه‌ی ترکی با ظرف مسی سرو می‌کنند، هم کاپوچینوی طرح‌دار.
دهه‌های ۱۹۹۰–۲۰۰۰: کافه‌ها به نگارخانه‌های سیار برای نقاشان و عکاسان جوان تبدیل شدند؛ هر کافه یک سبک خاص (مینی مال، اورینتال یا خاورگرایی، آنارشیست) داشت.

امروز: کافه‌های ادبی، فرهنگ سنتی که قهوه‌خانه را با حافظه شهری ترکیب می‌کنند و آن را به نسل«زد» منتقل می‌کنند، میزبان جشنواره‌های مینیاتوری و شب‌های خاطره‌گویی هستند که در آن بزرگ‌سالان داستان‌های کودکی خود را در قهوه‌خانه‌های قدیمی برای نسل زد تعریف می‌کنند؛ شاید بتوان گفت نوعی تلاش برای زنده نگه‌داشتن حافظه‌ شهری.

از ۲۰۰۰ تا امروز:  کافه‌های زنجیره‌ای و احیای قهوه‌خانه‌های سنتی

امروزه کافه‌های زنجیره‌ای (مانند Espresso Lab و Coffee Department) قهوه‌های تخصصی سرو می‌کنند و قشر جوان را جذب کرده‌اند.
هم‌زمان، کافه‌های قدیمی در فاتح و اوسکودار با بازدید گردشگران و نسل جدید روشنفکران رونق گرفته‌اند.
نویسندگان معاصر مثل الیف شافاک در مصاحبه‌ای با Le Monde گفته است که کافه‌های «بی‌اوغلو» هنوز الهام‌بخش رمان‌نویسی او هستند.
امروز: کافه‌ها با صفحه‌نمایش‌های بزرگ، اخبار ۲۴ ساعته پخش می‌کنند، اما مهم‌تر، نقش کانال‌های تلگرامی و واتساپی را دارند؛ هر کافه گروه مجزایی دارد که در آن رویدادهای فوری (ترافیک، اعتصاب، کنسرت) را به‌اشتراک می‌گذارند. بااین‌حال، کافه‌های سنتی فاتح هنوز تخته‌ی اعلانات چوبی دارند که رویدادهای محله با دست‌خط نوشته می‌شود.

صاحبان کافه‌های قدیمی چه می‌گویند؟

آن‌ها معتقدند کافه‌هایشان فقط جای سرگرمی نیست، بلکه یک سنت قدیمی عثمانی را زنده نگه داشته‌اند و نقش اجتماعی مهمی دارند. قبل از اینکه فناوری‌های جدید بیایند، این کافه‌ها کلی کار می‌کردند: میزبان نویسنده‌ها و شاعرها بودند، مردم پای داستان‌ها و شعرهایشان می‌نشستند، تخته‌نرد و شطرنج ‌بازی می‌کردند. اما فقط سرگرمی نبود؛ اینجا صحنه‌ی بحث‌های سیاسی بین مخالف‌ها و موافق‌ها بود، جای گفت‌وگوهای فرهنگی و تاریخی، و کلی حرف دیگر.

سردار ارشاهین، رئیس اتاق کافه‌داران استانبول، از این ناراحت است که کافه‌داران نتوانسته‌اند خودشان را با تکنولوژی هماهنگ کنند و دارند در برابر کافه‌های زنجیره‌ای مدرن می‌بازند. او می‌گوید:
«میراث کافه‌های سنتی که نزدیک ۵۰۰ سال قدمت دارد، اکنون در آستانه‌ی نابودی است.». به گفته‌ی او، تعداد کافه‌های سنتی استانبول روزگاری به ۳۰ هزار می‌رسید، اما حالا به کمتر از ۱۰ هزار رسیده است. چون کافه‌های مدرن که جای بازی و تفریح هم دارند، بیشتر مشتری‌ها را جذب کرده‌اند.

برای نجات این کافه‌ها چه می‌کنند؟
ارشاهین می‌گوید کافه‌داران قدیمی چند جور مقاومت می‌کنند. یکی از کارها این است که پروژه‌ای برای باز کردن کافه‌هایی با طرازی کاملاً عثمانی در منطقه‌ی تاریخی استانبول آماده کرده‌اند. اعضای اتاق روی کافه‌های دوران عثمانی تحقیق کرده‌اند و می‌خواهند ویژگی‌های اصلی آن‌ها را در پروژه‌شان پیاده کنند. مثلاً:
در کافه‌های قدیمی، قفسه‌ی کتاب بود.
قهوه را فقط با یک لیوان آب سرو می‌کردند، نه با شکلات یا راحت‌الحلقوم که امروزه مرسوم است.
«مشتری‌های کافه‌ها همه‌ی قشرهای جامعه هستند؛ زن و مرد، شاغل و بیکار و بازنشسته. آن‌ها وقتی آنجا جمع می‌شوند، درباره‌ی ادبیات و سیاست حرف می‌زنند و از زندگی‌شان باهم می‌گویند.»
بعضی از کافه‌های قدیمی استانبول، تاریخچه‌های عجیبی دارند. معروف‌ترینشان کافه‌ی «ارول تاش» است که حالا تبدیل به مرکز فرهنگی شده. این کافه متعلق به بازیگر معروف ترکی، ارول تاش بود و درواقع همین کافه بود که او را به سینما کشاند.
نوین تاش، خواهرزاده‌ی این بازیگر، که خودش اکنون مختار محله‌ی «جان‌کورتاران» است، ماجرا را تعریف می‌کند:
«عمویم این کافه را باز کرد و بعداً به سینما رفت. اواخر دهه‌ی ۱۹۵۰، چند نفر از یک شرکت فیلم‌سازی به کافه آمدند و به او پیشنهاد بازی در فیلم دادند. اولش قبول نکرد، اما با اصرار برادر بزرگترش، قبول کرد و از همان موقع بازیگر شد، تا وقتی‌که پاهایش را به خاطر بیماری دیابت از دست داد. بعدازآن، پدرم کافه را اداره کرد. هنوز هم خیلی از معروف‌ها و طرفداران عمویم به این کافه می‌آیند که حالا تبدیل به مرکز فرهنگی شده.»

کارکرد همیشگی: پناهگاهی برای «مونولوگ با خود» و «دیالوگ با دیگری». از روزگار عثمانی تا اینستاگرام امروز، کافه در ترکیه همیشه فضایی سوم (نه خانه، نه کار) بوده است: جایی برای نوشتن دفترچه‌های خصوصی، گفت‌وگوهای فلسفی، و حتی عاشقانه‌های پنهانی.

جامعه‌شناسی کافه

هنگامی‌که سخن از جامعه‌شناسی کافه (بیشتر بدانید) به میان می‌آید، یعنی کافه‌ها، پتانسیل بررسی ژرف علمی را دارند جامعه‌شناسی کافه حوزه‌ای است که بررسی می‌کند که چگونه کافه‌ها تعامل بین فردی، طبقات اجتماعی و هویت‌های شهری، و سرمایه فرهنگی را شکل می‌دهند. آن‌ها به نقاط کانونی اجتماعی شدن و پویایی طبقاتی در زندگی مدرن شهری تبدیل شده‌اند. در این حوزه مطالعاتی، کافه‌ها به‌عنوان «فضاهای سوم» تعریف می‌شوند که بین خانه و محل کار قرار دارند، جایی که افراد احساس تعلق می‌کنند و معاشرت می‌کنند.

 تعامل اجتماعی: آن‌ها مراکزی هستند که در آن‌ها افراد به تبادل ایده‌ها می‌پردازند، بحث‌های دموکراتیک به‌عنوان بخشی از فضای عمومی صورت می‌گیرد و انباشت فرهنگی رخ می‌دهد.

کتابفروشی‌ها و کافی‌شاپ‌های موج سوم، که با دگرگونی شهر شکل گرفته‌اند، زیستگاه‌های اجتماعی را ارائه می‌دهند که در آن‌ها افراد تنهایی خود را کاهش می‌دهند یا محیط‌های کاری جمعی پیدا می‌کنند.

از سال 2026، فرهنگ کافه در ترکیه و به‌طور خاص در استانبول با تغییر شرایط اقتصادی وارد مرحله جدیدی می‌شود. با توجه به افزایش تورم و هزینه‌های بالای زندگی، قیمت بالای قهوه در مراکز خصوصی، مصرف‌کنندگان را به سمت گزینه‌های در دسترس‌تر سوق می‌دهد.

نقش اجتماعی کافه‌ها نیز با توجه به ساختار جمعیتی محله‌هایی که در آن قرار دارند، متفاوت است. شیوه‌های قهوه‌خوری موج سوم که در مناطقی مانند کادیکوی، کاراکوی یا بشیکتاش در استانبول متمرکز شده‌اند، نشان‌دهنده یک سرمایه فرهنگی خاص هستند.

منابع این نوشته:

منابع

برای نگارش این نوشتار از منابع زیر کمک گرفته‌ایم: (آیکون زیر را لمس کنید)

· Joseph Dutour: It’s highly likely this is a reference to François Baron de Tott (1733-1793), a French nobleman and artillery officer who served as a diplomat and military reformer in the Ottoman Empire . His famous work is Mémoires du baron de Tott sur les Turcs et les Tartares, first published in 1784 .
· Olívia Çelebi: The correct name is Evliya Çelebi (1611 – c. 1685) . The original work is the Seyahatname (“Book of Travels”) . For a full English translation reference, note that the first major translation was by Joseph von Hammer in 1834 (covers Volumes 1-2) , and modern critical editions are being published by Brill (edited by Klaus Kreiser, et al.) .

· Alkan, M. Ö. (2023). Kahve ve Modern Türkiye.
· Coffee and Class in Istanbul. (2023). MIT Press.
· D’Arvieux, L. (1735). Mémoires du Chevalier d’Arvieux. (J.-B. Labat, Ed.). (Original work published 1717) .
· de Tott, F. (1784). Mémoires du baron de Tott sur les Turcs et les Tartares. Amsterdam.
· Evliya Çelebi. (c. 1685). Seyahatname [Book of Travels]. (Original manuscript).
· Fuat, M. (n.d.). İkinci Yeni ve Kafe Kültürü. (Publisher unknown).
· Georgeon, F. (n.d.). L’éducation informelle dans les cafés.
· Kafadar, C. (2014). The Turkish Coffeehouse Revisited.

· Duran, R. (n.d.). Kafelerde Muhalif Basın. (Journal name unknown).
· Journal of Folklore Research. (n.d.). Cultural Memory in Turkish Cafés. (Issue and pages unknown).
· Middle Eastern Studies. (2005). Coffeehouses as Political Spaces. (Issue and pages unknown).
· Wishnitzer, A. (2025). Imagining Communities: Story Listening and Popular Politics in Ottoman Urban Centers, ~1780-1830. Journal of Social History.

· Al-Doha Magazine. (n.d.). Istanbul Coffeehouses. .
· Le Monde Diplomatique. (Various reports, dates unknown). .

News Websites

· akhbarelbalad.net. (2016, November 30). Retrieved from https://akhbarelbalad.net/ar/1/10/2907/

---

محتوای مرتبط:

کتابشناسی استانبول: استانبول‌شناسی به زبان فارسی (1)

درباره استانبول

  راهنمای سفر درون شهری در استانبول

 راهنمای مراکز خرید استانبول

  راهنمای بیمارستان‌های دولتی استانبول

 رستوران‌های استانبول

  بازارچه‌های هفتگی استانبول + نام و نشانی