استانبول در سفرنامه‌ها: قهوه‌خانه و قهوه‌خانه‌‌نشینی

جایی که نه میخانه بود، نه رستوران، نه بازار و نه مسجد!

وقتی نخستین جهانگردان اروپایی وارد استانبول شدند، با جایی روبه‌رو شدند که در شهرهای خودشان نمونه‌ای نداشت؛ جایی که نه میخانه بود، نه رستوران، نه بازار و نه مسجد، اما همیشه پر از جمعیت بود.

جهانگرد فرانسوی ژان ته‌ونو (Jean de Thévenot)  که در سال ۱۶۵۵ به استانبول رسید، ساعت‌های زیادی را در قهوه‌خانه‌های شهر گذراند و گزارش او یکی از دقیق‌ترین توصیف‌های اولیه از این پدیده است.

او می‌نویسد که تقریباً در هر محله، قهوه‌خانه‌ای وجود دارد و از صبح تا نیمه‌شب پر از مشتری است. مردم روی نیمکت‌های کوتاه یا فرش می‌نشینند و فنجان‌های کوچک قهوه را جرعه‌جرعه می‌نوشند. اما چیزی که برای او عجیب است، این است که مردم برای انجام هیچ کاری به آنجا نمی‌آیند.

نه معامله‌ای در کار است، نه جشنی و نه مراسم مذهبی. آنها فقط می‌نشینند:

ساعت‌ها با هم حرف می‌زنند.

به قصه‌گو گوش می‌دهند.

درباره اخبار شهر بحث می‌کنند.

شطرنج و تخته بازی می‌کنند.

و گاهی فقط سکوت می‌کنند و قهوه می‌نوشند.

«تونو» می‌نویسد که در اروپا اگر مردی ساعت‌ها در جایی بنشیند و فقط گفت‌وگو کند، احتمالاً او را تنبل می‌دانند. اما در استانبول، این بخشی از زندگی روزمره است. او سپس به نکته‌ای اشاره می‌کند که برای تاریخ اجتماعی بسیار مهم است.

در قهوه‌خانه، همه کنار هم می‌نشینند؛ تاجر، صنعتگر، سرباز، دانشجو، شاعر و گاه حتی مأموران دولت. جایگاه اجتماعی در آنجا کمتر از بیرون اهمیت دارد و همه در جریان آخرین خبرها قرار می‌گیرند.

«تونو» می‌نویسد: اگر بخواهی بدانی امروز در استانبول چه گذشته است، لازم نیست به بازار بروی؛ کافی است یک ساعت در قهوه‌خانه بنشینی. اما همین ویژگی، حکومت عثمانی را نیز نگران می‌کرد.

در برخی دوره‌ها، سلاطین گمان می‌کردند قهوه‌خانه‌ها به محل شایعه‌سازی و انتقاد از حکومت تبدیل شده‌اند. به همین دلیل، گاه فرمان تعطیلی آنها صادر می‌شد. با این حال، هر بار که درهای قهوه‌خانه‌ها بسته می‌شد، مدت زیادی نمی‌گذشت که دوباره باز می‌شدند؛ زیرا مردم نمی‌توانستند از این بخش مهم زندگی اجتماعی خود چشم بپوشند.

«تونو» در پایان نتیجه‌ای جالب می‌گیرد. او می‌نویسد که اروپایی‌ها قهوه را نوشیدنی مشرق‌زمین می‌دانند، اما در استانبول، قهوه فقط یک نوشیدنی نیست؛ بهانه‌ای است برای اطلاع‌رسانی و ایفای نقش اجتماعی. شاید به همین دلیل باشد که واژه «قهوه‌خانه» از استانبول به بسیاری از زبان‌های اروپایی راه یافت و چند دهه بعد، نخستین کافه‌های لندن، پاریس و وین نیز با الهام از همین الگو شکل گرفتند.

قهوه‌خانه و قهوه‌خانه نشینی در ایران به عصر صفویه بازمی‌گردد. آیا رابطه‌ تاریخی بین قهوه‌خانه در ایران و ترکیه وجود دارد یا خیر، بررسی‌اش به عهده پژوهشگران است. اما یک نکته روشن وجود دارد و آن اینکه نام «قهوه‌خانه» در ایران، عجیب می‌نماید، چون در «قهوه‌خانه» ایرانی، کمتر نشانی از «قهوه» است!

به هرحال، اهمیت گزارش تونو در این است که او قهوه‌خانه را نه صرفاً از دید یک گردشگر، بلکه به‌عنوان یک نهاد اجتماعی توصیف می‌کند؛ نه صرفاً جایی برای نوشیدن قهوه.

---

استانبول امروز و قهوه‌خانه‌هایش

امروزه اما قهوه‌خانه‌های استانبول دیگر آن ‌فضای تک‌جنسیتی و وابسته به سنت عثمانی را ندارند. در محله‌های تاریخی مانند بیک‌اوغلو، فاتح و اسکودار، هنوز قهوه‌خانه‌های سنتی با میزهای چوبی کوچک، سماورهای قدیمی و بازی‌های گوناگون سنتی، پابرجا هستند، اما در کنار آنها طیف گسترده‌ای از «کافه‌های موج سوم»  با کارکنان حرفه‌ای در تهیه قهوه، روش‌های قهوه‌دم‌کنی ژاپنی و دانه‌های منحصر به فرد قهوه  از اتیوپی تا کلمبیا پا گرفته‌اند.

امروزی قهوه‌خانه‌های استانبول سه تا کارکرد دارند:

نخست اینکه کافه‌ها و قهوه‌خانه‌ها، پناهگاه روزمره مردم هستند.  با گسترش دورکاری، بسیاری از قهوه‌خانه‌های جدید به «دفتر کار موقت» تبدیل شده‌اند؛ میزهای بلند مشترک، پریز برق و وای‌فای پرسرعت، جوانان و کارآفرینان را ساعتها در خود نگه می‌دارد.

دوم اینکه کافه‌ها و قهوه‌خانه‌ها صحنه تکاپوی فرهنگ و هنر معاصرترکیه هستند. برخلاف گذشته که شعر و نقالی غالب بود، امروز در قهوه‌خانه‌های کادیکوی و بیک‌اوغلو شب‌های جاز، اجرای پادکست زنده، نمایشگاه نقاشی و حتی نشست‌های فلسفه برگزار می‌شود. این فضاها به سفارتخانه‌های فرهنگی غیررسمی شهر تبدیل شده‌اند.

سوم اینکه، کافه‌ها و قهوه‌خانه‌های کنونی استانبول، دیگر صرفاً یک عرصه مردانه نیستند. جایگاه پیونداجتماعی زنان هم هستند تفاوتی آشکار با سفرنامه‌های قدیمی، حضور پررنگ زنان است. قهوه‌خانه‌های امروزی استانبول – چه سنتی‌های بازسازی‌شده و چه کافه‌های مدرن – میزبان گروه‌های کتابخوانی زنانه، جلسات شبکه‌سازی کسب‌وکار و … هستند.

با این حال، هنوز ردپای کارکرد دیرینه «وعده‌گاه دیدار همسایگان» در محله‌های قدیمی باقی است. در قهوه‌خانه چورلو علی پاشا در محله امرگان، بازنشستگان هر روز صبح سر ساعت معین می‌رسند، روزنامه می‌خوانند و چای و قهوه می‌نوشند پس می‌توان گفت قهوه‌خانه استانبول نمرده، بلکه چندپاره شده است؛ همزمان هم موزه زنده سنت است، هم دفتر کار تولید‌کنندگان محتوای دیجیتال، و هم تئاتر کوچک زندگی شهری امروز.

این نوشته «دایره ترکیه» را درباره کافه‌های استانبول بخوانید: انعکاس شهر در یک فنجان قهوه: استانبول و کافه‌هایش

برای پیدا کردن کافه و رستورانهای ایرانی در استانبول، از از اپلیکیشن دایره ترکیه (مشاغل ایرانیان در ترکیه) استفاده کنید و یا در سایت «دایره ترکیه: مشاغل ایرانیان در ترکیه» آنها را بیابید.

می‌خواهید بیشتر بدانید و ببینید و بشنوید:

۱. وبسایت تخصصی Sprudge – گزارش‌های میدانی از قهوه‌خانه‌های استانبول 

🔗 https://sprudge.com  پس از ورود، در بخش جستجو عبارت Istanbul coffee guide را وارد کنید

۲. کانال یوتیوب – مستندهای کوتاه درباره قهوه‌خانه‌های ترکی 

🔗 https://www.youtube.com/results?search_query=turkish+coffee+house+istanbul+documentary  این لینک، نتیجه جستجوی مستقیم در یوتیوب است؛ چندین ویدئوی مرتبط با تصویر و فضای امروز را نشان می‌دهد

۳. فستیوال قهوه استانبول

🔗 https://coffeefestival.com/

---

محتوای مرتبط:

انعکاس شهر در یک فنجان قهوه: استانبول و کافه‌هایش

استانبول در سفرنامه‌ها: قایق‌سواری در زیر شهر استانبول

استانبول در سفرنامه‌ها؛ شهری که قلمرو سگ‌ها بود

زنی انگلیسی که وارد حمام زنانه عثمانی شد و همه پیشداوری‌های اروپا را به هم ریخت

  راهنمای سفر درون شهری در استانبول

 راهنمای مراکز خرید استانبول

 رستوران‌های استانبول